Диний бесим сиясәтлириниң туңганлардиму наразилиқ қозғаватқанлиқи мәлум

Мухбиримиз меһрибан
2017-09-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Туңган дини затниң таяқ йейиш сәвәблик йүз бәргән туңганлар наразилиқ намайиши һәққидики хәвәр. 2017-Йили 4-сентәбир. (dailymail.co.uk Дики хәвәрдин сүрәткә елинған)
Туңган дини затниң таяқ йейиш сәвәблик йүз бәргән туңганлар наразилиқ намайиши һәққидики хәвәр. 2017-Йили 4-сентәбир. (dailymail.co.uk Дики хәвәрдин сүрәткә елинған)
Photo: RFA

2-Сентәбир хебейниң таңсән шәһиридә йүз бәргән туңганлар наразилиқ намайишиға бирнәччә күн болди. Таңсәндики йәрлик һөкүмәт даирилири таяқ йегүчи туңган диний затқа төләм бериш арқилиқ намайишни вақитлиқ бесиқтурған болсиму, намайишниң йүз бериш сәвәби һәққидики мулаһизиләр иҗтимаий алақә торлирида һелиһәм давам қилмақта.

Муназириләрниң бәзилиридә туңганларға қаритилған диний бесим сиясәтлириниң бу қетимқи намайишқа сәвәб болған негизлик мәсилә икәнлики илгири сүрүлмәктә.

Фәйсбокта  тарқалған синалғу көрүнүшидин мәлум болушичә, мусулманларниң қурбан һейт мәзгилидә хитайниң дөләт 205-йолиниң таңсән бөликидики йол һәққи понкитида йүз бәргән туңганларниң наразилиқ намайишида, йол һәққи понкити туңган намайишчилири тәрипидин вәйран қилинған.  Мәлум болушичә, намайишқа яң фамилилик туңган диний зат вә униң аялиниң һәқ елиш понкитидикиләр тәрипидин таяқ йейиш вәқәси сәвәб болған.

Твиттерға йолланған учурлардин мәлум болушичә, намайиш һәққидики син көрүнүши тарқалғандин кейин,  таңсәндики туңганлар намайиши һәққидики учурлар пүтүнләй қамал қилинған. Хитайдики бәйду, үндидар теңшүн қатарлиқларда «таңсән йол һәққи понкити»,«таңсәнлик ахун» дегән «сәзгүр сөзләр» чәкләнгән.

Твиттерда мәзкур вәқә һәққидики инкас вә муназириләрдә пикир баян қилғучилардин бири америка җорҗийә университетниң аспиранти туңган зиялийси сулайман йигу әпәнди.

У, таңсәндики намайишниң йүз бериш сәвәби вә вәқәдин кейин хитай һөкүмәт даирилириниң төләм пул бериш усули билән вәқәни бир тәрәп қилғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: «маңа кәлгән учурларда ‹һөкүмәт даирилири таңсәндә йүз бәргән туңганлар намайишини  500 түмән төләм бериш йоли билән йәң ичидә бир тәрәп қилипту» дегән гәпләр бар. Билишимчә, хебейниң таңсән шәһири туңган мусулманлири нисбәтән көп шәһәр. Һазир хитай даирилири  вәқә һәққидики учурларни қамал қиливатиду. Мәзкур вәқә һәққидә хәвәр берилгән аз сандики хитай һөкүмәт таратқулири таңсәндики йол һәққи понкитида йүз бәргән намайишниң сәвәблирини бурмилаватиду.

Игилишимчә мәзкур һәқ елиш понкити әмәлийәттә 2004-йили мәлум шәхси ширкәткә 20 йиллиқ һөддигә берилгән, әмма йәрликниң наразилиқи сәвәблик 2009-йили хитай һөкүмити пүтүн мәмликәт бойичә уқтуруш чиқирип 2-дәриҗилик ташйоллардин йол һәққи алмаслиқ уқтурушини чиқарғандин кейинму бу хилдики һәқ елиш понкитлириниң аптомобиллардин қанунсиз һалда йол һәққи елиш қилмишлири наразилиқ қозғап кәлгән икән.

Хебей хәвәрлиридин мәлум болушичә техи бир ай илгирила мәзкур һәқ елиш понкитиниң 8 йилдин буян қанунсиз һәқ елип келиватқанлиқи хәвәр қилинип, йәрлик һөкүмәтниң мәзкур понкитни бикар қилинмиғанлиқи пуқраларни нарази қилғанлиқи тилға елинипту. Йәнә бир җәһәттин мусулманларниң қурбан һейт байримида туңган диний өлима йәни ға йолсизлиқ билән һақарәт қилинип, йәрлик туңганлар арисида һөрмәткә сазавәр бу диний өлима вә униң вә аялиниң  уруп яриландурулуши туңганларниң ғәзипини қозғап намайишниң йүз бериши вә һәқ елиш понкитиниң вәйран қилинишидики сәвәбләрниң бири.»

Сулайман йигу әпәндиниң қаришичә, таңсәндики туңганларниң наразилиқ намайишиниң йүз беришигә, яң фамилилик туңган диний затниң йол һәққи понкити хадимлири тәрипидин һақарәтлинип, таяқ йейиш вәқәси пилта ролини ойниған. Әмма техиму муһими бирқанчә йилдин буян туңган мусулманлириға қаритилған диний етиқад чәклимилириниң илгирикидин һәссиләп күчийиши сәвәб болған.

Сулайман йигу: «бәзиләр ислам диниға етиқад қилидиған туңганларға қаритилған диний сиясәт охшаш динға етиқад қилидиған уйғурларға қариғанда кәңри дейишиду. Әмма мениң өз кәчмишимдин қариғанда хитай һөкүмити туңганларниңму диний етиқадини һәр хил йоллар арқилиқ чәкләп кәлди. Алайлуқ хитайда университетта оқуватқан чеғимда туңганлардин болған мусулман оқуғучиларниң мәсчитләргә кирип намаз оқуши чәклинәтти, һәтта намаз оқуғанлиқим,  роза тутқанлиқим қатарлиқ сәвәбләр түпәйлидин хитай дөләт аманлиқ сақчилириниң сорақ қилишиғиму учриған идим. Болупму йеқинқи икки йилдин буян туңган мусулманлири тарқалған районларда йемәкликләрни ‹һалал', ‹һарам' дәп айриш ‹террорлуқниң ипадиси' дәп қарилип омумйүзлүк чәклиниватиду. Ислам диний әқидилирини өгитидиған диний мәктәпләр тақиветилип, туңган өлималири тутқун қилиниватиду.»

Твиттер ториға инкас йоллиғучилардин юнус исимлик йәнә бир туңган зиялийсиму өзиниң хитайдики мәзгилидә хитай һөкүмәт даирилириниң  туңган қатарлиқ мусулманларға қаратқан диний чәклимилириниң барғанчә көпәйгәнлики һәққидики әһвалларни баян қилған.

Өзниң хитайчә исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилған юнус әпәндиму, өзиниң хитай дөлитидин чәтәлләргә чиқип кетиш йолини таллишиға хитайда диний тәрбийә елиш имканийити йоқлуқи вә һөкүмитиниң  диний етиқадқа қойған бесимлири сәвәб болғанлиқини билдүрди.

Юнус: «университетни түгәткәндин кейин, мән хизмәт тапалмидим вә туңган мусулманлири ачқан диний мәктәптә бир мәзгил оқутқучилиқ қилдим. Әмма бу мәктәптә ишләш җәрянида өз көзүм билән көргән диний чәклимә вә тәқибләр мени хитай дөлитидин айрилип әркин демократик бир дөләткә чиқиш йолини таллашқа мәҗбур қилди. Мән шуниңға ишинимәнки көплигән әркинликкә тәлпүнидиған виҗдани бар кишиләр билгинидәк, ғурури билән яшайдиған раст гәп қилидиған кишиләр хитайда яшиялмайду. Мән диний тәрбийә елиш үчүн вә диний етиқад әркинликим үчүн хитайдин айрилдим десәм болиду.»

Иҗтимаий алақә торлиридин твиттер фәйсбок қатарлиқ торлардики инкасларда йәнә нөвәттә хитай торлирида барғанчә көпийиватқан ислам диниға етиқад қилидиған туңган мусулманлирини һақарәтләйдиған язмиларниң көпийиватқанлиқи тилға елинған.

Сулайман йигу әпәнди мусулманларға қарши дүшмәнлик кәйпияти ипадилинидиған бу хил язма вә инкасларниң көпийишигә хитай һөкүмәт даирилири қозғиған «чоң хитайчилиқ» тәшвиқати вә уйғур қатарлиқ мусулманларни «диний радикаллиқ», «террорлуқ» билән әйибләйдиған хәвәр-тәшвиқатларниң хитай пуқралиридики  мусулманларға дүшмәнлик қаришини күчәйтиватқанлиқини билдүрүп, буниң яман ақивитини агаһландурди.

Сулайман йигу: «һазир хитайчә торларға қарисиңиз мусулманларни террорлуқ билән әйибләйдиған, һақарәт қилидиған, һәтта хитай дөлитидин йоқитишни тәшәббус қилидиған язмиларни һәр күни көрисиз, пүткүл хитайда ‹мусулманларни дүшмән көрүш кәйпияти' барғанчә күчәйди. Әмма торларда  пикир әркинликини қаттиқ чәкләйдиған хитай һөкүмәт даирилири мусулманларни һақарәтләйдиған, бундақ инкас-язмиларға көз юмуватиду, һәтта коммунист яшлар иттипақи қатарлиқ һөкүмәт тор бекәтлиридиму хитай тарихидики туңганларни бастурушта төһпә көрсәткән зозуңтаңға охшаш шәхсләр мәдһийилинидиған язмилар көпәйди. Учурлардин ичкири хитай өлкилиридики туңган мәсчитлириниң дәрвазилириға йәнә тоңгуз бешини есип қоюш вәқәлири йүз бәргәнлики һәққидики хәвәрләрни даим көрүп туримиз.»

Нөвәттә  хитай һөкүмәт таратқулирида таңсәндә йүз бәргән туңганларниң наразилиқ намайиши һәққидики учурлар йәнила қамал қилинған һаләттә турмақта.

Биз мәзкур намайиштин кейинки таңсән вәзийитини игиләш үчүн таңсән шәһиридики сақчи қатарлиқ һөкүмәт органлириға телефон қилған болсақму, әмма телефонимиз елинмиди. Радиомиз хитай бөлүми игилигән учурлардиму таңсәндики һөкүмәт даирилириниң вәқә һәққидә җаваб бериштин өзини қачурғанлиқи мәлум болған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт