Diniy bésim siyasetlirining tungganlardimu naraziliq qozghawatqanliqi melum

Muxbirimiz méhriban
2017-09-08
Share
tangshan-tunggan-namayish.jpg Tunggan dini zatning tayaq yéyish seweblik yüz bergen tungganlar naraziliq namayishi heqqidiki xewer. 2017-Yili 4-séntebir. (dailymail.co.uk Diki xewerdin süretke élin'ghan)
Photo: RFA

2-Séntebir xébéyning tangsen shehiride yüz bergen tungganlar naraziliq namayishigha birnechche kün boldi. Tangsendiki yerlik hökümet da'iriliri tayaq yégüchi tunggan diniy zatqa tölem bérish arqiliq namayishni waqitliq bésiqturghan bolsimu, namayishning yüz bérish sewebi heqqidiki mulahiziler ijtima'iy alaqe torlirida hélihem dawam qilmaqta.

Munazirilerning beziliride tungganlargha qaritilghan diniy bésim siyasetlirining bu qétimqi namayishqa seweb bolghan négizlik mesile ikenliki ilgiri sürülmekte.

Feysbokta  tarqalghan sin'alghu körünüshidin melum bolushiche, musulmanlarning qurban héyt mezgilide xitayning dölet 205-yolining tangsen bölikidiki yol heqqi ponkitida yüz bergen tungganlarning naraziliq namayishida, yol heqqi ponkiti tunggan namayishchiliri teripidin weyran qilin'ghan.  Melum bolushiche, namayishqa yang famililik tunggan diniy zat we uning ayalining heq élish ponkitidikiler teripidin tayaq yéyish weqesi seweb bolghan.

Twittérgha yollan'ghan uchurlardin melum bolushiche, namayish heqqidiki sin körünüshi tarqalghandin kéyin,  tangsendiki tungganlar namayishi heqqidiki uchurlar pütünley qamal qilin'ghan. Xitaydiki beydu, ündidar téngshün qatarliqlarda "Tangsen yol heqqi ponkiti","Tangsenlik axun" dégen "Sezgür sözler" cheklen'gen.

Twittérda mezkur weqe heqqidiki inkas we munazirilerde pikir bayan qilghuchilardin biri amérika jorjiye uniwérsitétning aspiranti tunggan ziyaliysi sulayman yigu ependi.

U, tangsendiki namayishning yüz bérish sewebi we weqedin kéyin xitay hökümet da'irilirining tölem pul bérish usuli bilen weqeni bir terep qilghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Manga kelgen uchurlarda 'hökümet da'iriliri tangsende yüz bergen tungganlar namayishini  500 tümen tölem bérish yoli bilen yeng ichide bir terep qiliptu" dégen gepler bar. Bilishimche, xébéyning tangsen shehiri tunggan musulmanliri nisbeten köp sheher. Hazir xitay da'iriliri  weqe heqqidiki uchurlarni qamal qiliwatidu. Mezkur weqe heqqide xewer bérilgen az sandiki xitay hökümet taratquliri tangsendiki yol heqqi ponkitida yüz bergen namayishning seweblirini burmilawatidu.

Igilishimche mezkur heq élish ponkiti emeliyette 2004-yili melum shexsi shirketke 20 yilliq höddige bérilgen, emma yerlikning naraziliqi seweblik 2009-yili xitay hökümiti pütün memliket boyiche uqturush chiqirip 2-derijilik tashyollardin yol heqqi almasliq uqturushini chiqarghandin kéyinmu bu xildiki heq élish ponkitlirining aptomobillardin qanunsiz halda yol heqqi élish qilmishliri naraziliq qozghap kelgen iken.

Xébéy xewerliridin melum bolushiche téxi bir ay ilgirila mezkur heq élish ponkitining 8 yildin buyan qanunsiz heq élip kéliwatqanliqi xewer qilinip, yerlik hökümetning mezkur ponkitni bikar qilinmighanliqi puqralarni narazi qilghanliqi tilgha éliniptu. Yene bir jehettin musulmanlarning qurban héyt bayrimida tunggan diniy ölima yeni gha yolsizliq bilen haqaret qilinip, yerlik tungganlar arisida hörmetke sazawer bu diniy ölima we uning we ayalining  urup yarilandurulushi tungganlarning ghezipini qozghap namayishning yüz bérishi we heq élish ponkitining weyran qilinishidiki seweblerning biri."

Sulayman yigu ependining qarishiche, tangsendiki tungganlarning naraziliq namayishining yüz bérishige, yang famililik tunggan diniy zatning yol heqqi ponkiti xadimliri teripidin haqaretlinip, tayaq yéyish weqesi pilta rolini oynighan. Emma téximu muhimi birqanche yildin buyan tunggan musulmanlirigha qaritilghan diniy étiqad cheklimilirining ilgirikidin hessilep küchiyishi seweb bolghan.

Sulayman yigu: "Beziler islam dinigha étiqad qilidighan tungganlargha qaritilghan diniy siyaset oxshash din'gha étiqad qilidighan Uyghurlargha qarighanda kengri déyishidu. Emma méning öz kechmishimdin qarighanda xitay hökümiti tungganlarningmu diniy étiqadini her xil yollar arqiliq cheklep keldi. Alayluq xitayda uniwérsitétta oquwatqan chéghimda tungganlardin bolghan musulman oqughuchilarning meschitlerge kirip namaz oqushi cheklinetti, hetta namaz oqughanliqim,  roza tutqanliqim qatarliq sewebler tüpeylidin xitay dölet amanliq saqchilirining soraq qilishighimu uchrighan idim. Bolupmu yéqinqi ikki yildin buyan tunggan musulmanliri tarqalghan rayonlarda yémekliklerni 'halal', 'haram' dep ayrish 'térrorluqning ipadisi' dep qarilip omumyüzlük chekliniwatidu. Islam diniy eqidilirini ögitidighan diniy mektepler taqiwétilip, tunggan ölimaliri tutqun qiliniwatidu."

Twittér torigha inkas yollighuchilardin yunus isimlik yene bir tunggan ziyaliysimu özining xitaydiki mezgilide xitay hökümet da'irilirining  tunggan qatarliq musulmanlargha qaratqan diniy cheklimilirining barghanche köpeygenliki heqqidiki ehwallarni bayan qilghan.

Özning xitayche ismini ashkarilimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilghan yunus ependimu, özining xitay dölitidin chet'ellerge chiqip kétish yolini tallishigha xitayda diniy terbiye élish imkaniyiti yoqluqi we hökümitining  diniy étiqadqa qoyghan bésimliri seweb bolghanliqini bildürdi.

Yunus: "Uniwérsitétni tügetkendin kéyin, men xizmet tapalmidim we tunggan musulmanliri achqan diniy mektepte bir mezgil oqutquchiliq qildim. Emma bu mektepte ishlesh jeryanida öz közüm bilen körgen diniy cheklime we teqibler méni xitay dölitidin ayrilip erkin démokratik bir döletke chiqish yolini tallashqa mejbur qildi. Men shuninggha ishinimenki köpligen erkinlikke telpünidighan wijdani bar kishiler bilginidek, ghururi bilen yashaydighan rast gep qilidighan kishiler xitayda yashiyalmaydu. Men diniy terbiye élish üchün we diniy étiqad erkinlikim üchün xitaydin ayrildim désem bolidu."

Ijtima'iy alaqe torliridin twittér feysbok qatarliq torlardiki inkaslarda yene nöwette xitay torlirida barghanche köpiyiwatqan islam dinigha étiqad qilidighan tunggan musulmanlirini haqaretleydighan yazmilarning köpiyiwatqanliqi tilgha élin'ghan.

Sulayman yigu ependi musulmanlargha qarshi düshmenlik keypiyati ipadilinidighan bu xil yazma we inkaslarning köpiyishige xitay hökümet da'iriliri qozghighan "Chong xitaychiliq" teshwiqati we Uyghur qatarliq musulmanlarni "Diniy radikalliq", "Térrorluq" bilen eyibleydighan xewer-teshwiqatlarning xitay puqraliridiki  musulmanlargha düshmenlik qarishini kücheytiwatqanliqini bildürüp, buning yaman aqiwitini agahlandurdi.

Sulayman yigu: "Hazir xitayche torlargha qarisingiz musulmanlarni térrorluq bilen eyibleydighan, haqaret qilidighan, hetta xitay dölitidin yoqitishni teshebbus qilidighan yazmilarni her küni körisiz, pütkül xitayda 'musulmanlarni düshmen körüsh keypiyati' barghanche kücheydi. Emma torlarda  pikir erkinlikini qattiq chekleydighan xitay hökümet da'iriliri musulmanlarni haqaretleydighan, bundaq inkas-yazmilargha köz yumuwatidu, hetta kommunist yashlar ittipaqi qatarliq hökümet tor béketliridimu xitay tarixidiki tungganlarni basturushta töhpe körsetken zozungtanggha oxshash shexsler medhiyilinidighan yazmilar köpeydi. Uchurlardin ichkiri xitay ölkiliridiki tunggan meschitlirining derwazilirigha yene tongguz béshini ésip qoyush weqeliri yüz bergenliki heqqidiki xewerlerni da'im körüp turimiz."

Nöwette  xitay hökümet taratqulirida tangsende yüz bergen tungganlarning naraziliq namayishi heqqidiki uchurlar yenila qamal qilin'ghan halette turmaqta.

Biz mezkur namayishtin kéyinki tangsen weziyitini igilesh üchün tangsen shehiridiki saqchi qatarliq hökümet organlirigha téléfon qilghan bolsaqmu, emma téléfonimiz élinmidi. Radi'omiz xitay bölümi igiligen uchurlardimu tangsendiki hökümet da'irilirining weqe heqqide jawab bérishtin özini qachurghanliqi melum bolghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet