Хитайниң уйғурларни ассимилятсийә қилиши вә қаршилиқниң суслишиши

Мухбиримиз әзиз
2018.10.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
maqala-chiqqan-gezit-beti.jpg Тарихшунас җастин җакобсниң уйғурларниң һазирқи вә бундин кейинки реаллиқини тәһлил қилип язған мақалиси.
washingtonpost.com

Хитай һөкүмитиниң “биз лагер қурмидуқ” дегән мәзмундики инкар баянатлири хәлқараниң мәсхирисигә дуч кәлгәндин кейин, улар тезла муқамини өзгәртип “террорлуқ вә әсәбийликниң алдини елиш” үчүн өзлириниң “кәспий техника мәктипи” ачқанлиқини, бу мәктәпләрдә идийәви җәһәттики “кесәллик” кә гириптар болғанларни давалаватқанлиқини җакарлиди. Әмма доктор җастин җакобсниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң бу тәшвиқати уларниң пүткүл уйғур миллитини системилиқ йоқитиш нишани қиливатқанлиқиниң пәрдазланған тәсвири, халас.

31-Өктәбир күни америка университетиниң профессори, тарихшунас җастин җакобс “вашингтон почтиси” гезитидә мәхсус темидики мақалә елан қилип, нөвәттә хитай һөкүмитиниң пүтүн күчи билән уйғурларни ассимилятсийә қиливетишкә атланғанлиқи һәққидә тохталди.

У алди билән һазир “шинҗаң” дәп атиливатқан бу районниң тарихий чеграсиниң манҗулар қурған чиң сулалиси бу районни ишғал қилған 18-әсирдин башлап һасил болушқа йүзләнгәнликини, чиң сулалиси бу районда мәдәнийәт, дин вә тил җәһәттә “аптономийә” лик һаләткә толуқ рухсәт қилғанлиқини тәкитләйду. Әмма 1864-йили яқуб бәг чиң сулалисиниң бу райондики һөкүмранлиқини ағдуруп ташлиған. Аридин он нәччә йил өткәндә чиң сулалиси армийәси қайтип келип бу районни қайта ишғал қилған. Әнә шуниңдин башлап хитай дөлитиниң уйғурларниң қәлбини вә меңисини “өзгәртиш” урунуши башланған. Буниң тунҗи қәдими “чәнто” дәп атиливатқан бу хәлқ арисида коңзичә қиммәт қаришини тарқитиш вә хитай тилини өгитиш билән башланған. Әмма хитай дөлитиниң уйғурларни өзгәртиштики бу тунҗи урунуши 1911-йилиға кәлгәндә толуқ мәғлубийәт билән ахирлашқан. Шуниң билән тәңла бу районда русийәниң, түркийәниң вә әнглийәниң тәсири өсүшкә башлиған.

Профессор җастинниң пикричә, шуниңдин кейинки җяң җеши һөкүмити болсун яки 1949-йилидин кейинки мав зедоң һөкүмити болсун һәммиси бирдәк диний яки район пәрқини нәзәрдин сақит қилған һалда уйғурларни “җуңхуа миллити” ниң бир тәркибий қисмиға айландурушқа зеһин қойған. Шуниңдәк бу җәрянда оттуриға чиққан барлиқ қаршилиқ көрситиш һәрикәтлиригә йеңидин оттуриға чиққан ассимилятсийә урунушлири арқилиқ инкас қайтуруп кәлгән. Шуниң билән биргә, уйғурлардики қаршилиқниң муһим сәвәблиридин болған иқтисадий вә сиясий җәһәттики тәңсизликкә хитай һөкүмити сәвәбкар икәнликини изчил көрмәскә селип кәлгән. Бу һал таки ши җинпиң барлиқ чоң һоқуқларни қолға алғучә болған арилиқта мушундақ давам қилған.

Биз униңдин өтмүштикигә селиштурғанда һазир хитай һөкүмитиниң асасий мәқсити немә болуши мумкинликини соридуқ. У бу һәқтә җаваб берип мундақ деди: “һазир хитай һөкүмити зади немә қилмақчи, дәп соал қойсақ уларниң ‛уйғур дегән немә?‚ дегән соалға җаваб болғучи барлиқ тәбирләрниң хитай дөлити яки хитай компартийәси бекитип бәргән өлчәмгә толуқ чүшүшини әмәлгә ашурмақчи болуватқанлиқини байқаймиз. Мана мушу баш нишанни тикләп қойғанлиқи үчүн улар һазир зиялийлар яки юқири мәлумат көргән уйғурлар арисидики өзлири яшаватқан җәмийәттә җамаәт пикри шәкилләндүрүш еһтималлиқи болған, шуниңдәк уйғурлуқниң немидин дерәк бериши һәққидә йеңи пикирләрни оттуриға қоюш җүрити болған кишиләрни таллап бир яқлиқ қиливатиду. Чүнки бу хил идийәләр һазир хитай һөкүмити үчүн тәһдит, дәп қариливатиду. Немишқа дегәндә улар бу хил идийәләрни ‛чәтәлни йилтиз қилған, чәтәл билән бағлинишлиқ‚ дәп қарайду. Шуниң үчүн мушу категорийәгә чүшидиған кишиләр һазир хитай һөкүмитиниң нәзиридә бирдәк һуҗум вә тутқун нишани болуватиду. Чүнки бу кишиләр ‛уйғурларниң миллий алаһидилики‚ ниң қандақ болуши керәклики һәққидә хитай компартийәси вә һөкүмити бекитип бәргән тәбирләргә тәһдит елип келиду, дәп қаралмақта. Хитай һөкүмити һазир дәл мушуниңға зеһнини мәркәзләштүрүватиду. Йәни улар уйғур болмақниң тәбирини йеңиваштин бекитмәкчи болуватиду.”

Җастин җакобсниң пикричә, нөвәттә хитай сиясийонлири вә алимлири хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә “җуңхуа миллити” идийәсини һәмдә хитай тилиниң омумлишиши үчүн калла қатурмақта икән. Өткән йәтмиш йилға йеқин вақиттин буян изчил давам қилип кәлгән ассимилятсийә тәдбири үчүн 2000-йиллиридин башлап хитай һөкүмити дуняви тәһдит болуватқан “терроризм” ни дәстәк қиливалған. Буниңға мас һалда 2018-йилидики хитай һөкүмити өтмүштики чиң сулалиси яки гоминдаң һөкүмитигә охшаш иқтисадий вә сиясий чәклимиләрдин зор дәриҗидә хали икән. Хитай чеграсиға тәһдит пәйда қилғучи “чәтәл җаһангирлири” ниң мәвҗут болмаслиқи сәвәбидин хитай һөкүмити өткән бирнәччә йилда һеч һейиқмастин ички муқимлиқ баһанисидә уйғурларни әң зор дәриҗидә бастурған. Буниң билән “мав зедоң дәвридин буянқи әң вәһший инсан һәқлири дәпсәндичилики” оттуриға чиққан. Биз бу һалниң оттуриға чиқишидики әң муһим сәвәбниң немә болуши мумкинлики һәққидә соал қойғинимизда профессор җастин хитай һөкүмитиниң һазир уйғур җәмийитини пүтүнләй диндин хали қилмақчи болуватқанлиқини билдүрди.

“хитай һөкүмитиниң йеңи тәбири бойичә, уйғурлар техиму зор дәриҗидә диндин халий кишиләргә айлиниши, улар етиқад қиливатқан ислам дини уларниң һаятлиқ паалийәт даирисидин йоқилиши лазим. Шуниң билән биргә чәтәл билән бағлинишлиқи болған барчә амиллар көздин йүтүши лазим. Әнә шу сәвәбтин зиялийлар, абруйлуқ вә оңайла көзгә челиқидиған юқири мәлуматлиқ кишиләрниң исми мәйли шинҗаңниң ичидә болсун яки тешида болсун бирдәк тутқун тизимликиниң бешиға тизиливатиду. Әнә шу кишиләр хитай дөлитиниң һазирқи баш һуҗум нишани болуватқан кишиләрдур.”

Профессор җастинниң пикричә, хитай һөкүмитиниң асасий қанунида бәлгиләнгән “миллий территорийәлик аптономийә қануни” дики маддилар һазир хитай һөкүмитиниң уйғурларни пүткүл милләт бойичә ассимилятсийә қиливетишигә путликашаң болғучи бирдин-бир амил икән. Әмма дуняниң уйғурларни бастурушқа тутқан муамилиси сәвәбидин хитай бу хил ассимилятсийәни бурунқидин көп хатирҗәм давам қилмақтикән. Буниң билән нөвәттә бир милйондин артуқ уйғурниң лагерларға қамилиши һәмдә у җайларда хитай тили, хитайчә кимликни өзләштүрүштәк һадисә келип чиқмақта икән.

Биз нөвәттики бу һал мушу йосунда давам қиливәрсә буниң кейинки әвлад уйғур җәмийитигә қандақ тәсирләрни көрситиши һәққидә сориғинимизда у мундақ деди:
“растини десәм, мәнму һазир буниң кейинки тәсири һәққидә, болупму буниң кейинки бир әвлад кишиләргә қандақ тәсир көрситиши һәққидә ойлиниватимән. Чүнки һазир сансизлиған өсмүрләр ата-аниси ғайиб болған һалда чоң болуватиду. Әмма бу өсмүрләр ата-анилириниң немә сәвәбтин ғайиб болуп кәткәнликини билмәйду. Бу һал шүбһисизки бундақ гөдәкләргә бәкму еғир тәсирләрни қалдуриду. Қарап туруп бир түркүм кишиләр хизмәттин, нормал һаяттин, аилисини қамдаватқан кирим мәнбәсидин пүтүнләй кесип ташланғандин кейин уларниң қаранчуқсиз қалған бала-вақиси пүтүнләй ханивәйран болуп кетидиған гәп. Шуниңдин кейин уларни һөкүмәт беқип чоң қилиду. Бу нуқтидин алғанда мушундақ вәйранчилиқта чоң болған уйғур гөдәклири хитай компартийәси вә һөкүмити тәйярлап бәргән ‛уйғур болмақниң тәбирлири‚ ни бойниға есишқа мәҗбур болиду. Шуниңдәк уйғурлар изчил һалда өз миллий кимликиниң айрилмас тәркиби қисми дәп қарап кәлгән чүшәнчиләр вә башқа мәзмунлардин номус һес қилидиған болуп чоң болиду. Шуңа бу нуқтидин биз кәлгүсини мөлчәрлигинимиздә шинҗаң районида аллиқачан зор түркүмдики аилиләрниң мушундақ вәйран болуп болғанлиқини байқаймиз.”

Профессор җастин җакобсниң хуласә қилишичә, нөвәттә хитай һөкүмити аллиқачан кәлгүсидики бир мәйдан тоқунушниң уруқлирини терип болған. Шуңа ассимилятсийә һәрикитиниң қанчилик “утуқлуқ” болушидин қәтийнәзәр мәдәнийәт вә тил ассимилятсийәси һечқачан сиясий җәһәттики юғурулуп кетишниң капалити әмәс икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.