Үрүмчидә “я йүзүңни ачисән, я болмиса қоғлинисән...” сиясити қаттиқ йүргүзүлмәктә

Мухбиримиз гүлчеһрә
2013.08.22
ropash-mulazimet-yoq-romal.JPG Уйғур елиниң мәлум наһийисигә есилған ропашларға мулазимәт қилиш чәкләнгән уқтуруши.
RFA

Хитай даирилириниң уйғур ели миқясида һеҗаблиқ, йүзини япқан муслимәләрни етиқадидин яндуруш, йүзини ечишни мәқсәт қилған чәкләш һәрикәтлири җәмийәтниң һәр қатламлирида, түрлүк йосунда давам қилмақта.

Йүзини япқан қиз, аялларниң аммиви паалийәт сорунлириға киришини чәкләш, мәмурий иш беҗиришини чәкләш һәтта дохтурхана, кутупхана, газ понкитлириниңму улар үчүн мулазимәт қилишини чәкләшкә охшаш қанунсиз уқтуруш вә буйруқлар, қаратмилиқ чәклимиләр барғанчә күчәймәктә, йеқинда ашкариланған учурларға қариғанда, үрүмчидә һәтта уйғур аяллири йүзини япқанлиқи үчүнла иҗарә өйләрдин қоғланмақта икән.

Уйғур биз тори ашкарилиған рәсимлик хәвәрдин мәлум болушичә, үрүмчи шәһәр тәңритағ райони иттипақ йоли мәһәллә иш башқуруш комитети тәвәликидики шәһәрлик фар фур завути аһалиләр районидики 38-бина 303-номурлуқ өйдә олтурушлуқ арзугүл мәмәт, аһалиләр комитетиниң йүзини ечиветиш буйруқиға бойсунмиғанлиқи үчүн, үрүмчи шәһәрлик фар фур завути аһалиләр комитети иҗарә өйләрни башқуруш понкити униң иҗаригә елип олтурған өйини печәтлигән вә уни 3 күн ичидә өйни бикарлашқа мәҗбурлиған.

Үрүмчи фар фур завути аһалиләр комитети иҗарә өйләрни башқуруш понкитиға телефон қилип, мусулман аялларға өй иҗарә бәрмәслик һәққидә қануний һөҗҗәт яки уқтуруш бар-йоқлуқини соридуқ:

-Фар фур завути аһалиләр райони иҗарә өй башқуруш понкитиму?
-Һә, бу мәһәллә иҗарә өйләрни башқуруш ишханиси.
-Силәр,мәһәллидә арзугүл мәмәт исимлик бир уйғур аял йүзини япқанлиқи үчүн иҗарә өйини печәтлидиңларму?
-Һә шундақ, немә болди?
-Силәрниң мәһәллидә яки районда мусулман аялларға өй иҗаригә берилмәйду дәйдиған бирәр бәлгилимә барму?
-Бундақ бир бәлгилимә яки қанун йоқлуқи ‏-йоқ, әмма бизниң тәңритағ районида охшаш мушундақ башқурулуватиду, йүзини япмисун дегән гәп, улар йүзини пүтүнләй йепивалса, биз өй тәкшүрүп киргәндә униң чирайини көрмисәк, кимлик һөҗҗәтлиридики рәсим билән селиштуруп тәкшүрәлмисәк, хизмитимизни қандақ елип баримиз? қандақ башқуримиз? кимниң кирип чиқиватқанлиқини қандақ пәрқ әткили болиду, авазға қарапла тонуғили болмайду-дә? буму амминиң бихәтәрлики үчүн.
-Ундақта, улар йүзини ечишни халимиса қандақ қилисиләр?
-яқ,йүзини ечиши керәк, болмиса бундақ бәлгилимә йүргүзүлмәйдиған башқа җайға кәт дәймиз.
-Силәр күндә өйгә кирип аһалиләрни тәкшүрәмсиләр?
-Һәр күни шундақ тәкшүридиған гәп, болмиса биз бу йәрдә немә қилимиз.
-Өй тәкшүрүшкә аял хизмәтчиләрни әвәтсәңларла мәсилә һәл болмидиму.
-Дегиниң тоғра, бу йәрдә аял яки әр хизмәтчи дәп айримаймиз, һәр биримизниң тәкшүрүш һөддигә берилгән райони болиду, шу даиридә тәкшүрүш вәзиписи болиду. Қандақ һәл қилип болғили болсун. Һәр йәрниң өзигә чушлуқ башқуруш низами болиду. Билимән, бу уйғурларниң өрп-адити, лекин улар пүтүн йүзини йепивалмаслиқи керәктә, яп яш туруп ундақ қилмай йүзини чирайлиқ ечивәтсә болмидиму.
-Чоқум йүзини ечиветиш керәкму.
-Әлвәттә, чоқум ечиветиш керәк, өйдә артивалса мәйли, тешиға чиққанда ечиветиши керәктә. Бу йәрдики башқуруш түзүмимиз шу, йүзүңни ач, ечиветишкә унимисаң юртуңға қайт.
-Мусулман аялларниң йүзини яд адәмләрдин йошуруп япидиғанлиқини билмәмсиз?
-Бу уйғурларниң етиқади әмәс, өрп-адити бу. Мән билидиған нурғун ахунум мәсчит имамлириниң аяллириму артмайдиғу, мәсилән, туңганларму мусулман, улар һейт байрамлирида анчә-мунчә яғлиқ артип қойиду, йүзини оривалмайдиғу?
-Бу хил башқуруш тәдбири қачандин башлап йүргүзүлүватиду?
-Июлдин кейинки мушу икки йилдин буян, шундаққу.
-Ундақта явро асия йәрмәнкиси сәвәблик башқурушни техиму күчәйттиңларму?
-Һә шундақ, униңдин кейинму күчәйтип елип баримиз, бизниң бу йәр чиң башқурулмиса болмайдиған җай, юқиридин уқтуруш шу, районда йүз япидиғанлар болса болмайду, болса чоқум башқуруп түгитисән.
-Шуңа һечнемини һесабқа алмай вәзипини қилчә рәһим қилмай йүргүзидикәнсиләрдә?
-Биз бу хизмәттә адәмгәрчилик, инсанпәрвәрлик қилсақ, бизниму башқуридиған тәшкил бар, улар бизгә инсанпәрвәрлик қилмайду, бу вәзипини орундалмисаң орундайдиғанларни орнуңға елип келимиз дәйду, һәр йили шунчә көп яш мәктәп пүттүрүп иш күтүп турса, бу хизмәтни яхши ишлимисәк ишләйдиғанлар җиқ. Бу түзүмни мән чиқармиған, мән пәқәт хизмәт вәзипәмни орунлисам болди, башқа пикир болса түзүмни бекиткән шәһәр башлиқиға, юқири орунларға инкас қилиңлар.

Йүзини япқан аялларға қоюлған бу чәклимиләр үрүмчи миқясида охшаш йүргүзүлүватамду? йүзи йепиқ аялларға қарита йәнә қандақ чәкләш тәдбирлири йолға қоюлмақта? бу һәқтә мәлумат елиш үчүн тәңритағ районидики йәнә бир мәһәллә иш башқуруш комитетиға телефон қилдуқ, исмини ашкарилашни халимиған бир дөләт мәмури, йүзини япқан уйғурларға қаратқан чәклимиләрниң пәқәт өй иҗарә бәрмәслик биләнла чәкләнмәйдиғанлиқини, һәр қайси идарә, органларда йүзини япқанларниң ишини беҗирип бәрмәслик һәққидиму буйруқ барлиқини етирап қилди. Ү, бу хил сиясәткә өзиму нарази болсиму, әмма уни иҗра қилишқа мәҗбур болидиғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмитиниң асасий қануни, җинайи ишлар қануни, аптономийә қанунлирида вә яки башқа һәр қандақ қанун-низамлирида, аялларниң өзиниң өрп-адити, етиқади бойичә кийинишигә йол қоймаслиқ вә яки қандақлики бир хил кийиниш усулиниң бир қанунға хилап қилмиш икәнлики һәққидә һечқандақ бир маддини тапалмаймиз, бу нуқтидин ейтқанда, хитай һөкүмити йүзини япқан аялларға қарита йолға қоюватқан бу хил чәклимиләрниң өзи қанунға хилап қилмиш. Уйғур зиялийлири һеҗабланғанлиқи, йүзини япқанлиқи үчүн, даириләрниң паракәндичиликигә, һәқ-һоқуқлири дәпсәндичиликкә учриған уйғурларниң қанун арқилиқ һоқуқлирини қоғдашқа җүрәт қилишқа чақириватқан болсиму, әмма уйғурлар хитайниң муқимлиқни баһанә қилип уйғурларға қарита пәрқлиқ йүргүзүватқан қанунсиз чәкләш бастуруш тәдбирлириниң қаттиқ қоллуқ билән иҗра қилиниватқанлиқи, бу сиясәт алдида қанунниңму күчкә игә әмәсликини, хәлқ наразилиқини тоғра йолда ипадиләшкә мумкин болмиғанлиқи үчүн һәр хил радикал усулларда наразилиқини ипадә қилишқа мәҗбур қеливатқанлиқини инкас қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.