Uyghurlar diyaridiki diniy terbiyege a'it yéngi belgilime xelq'ara metbu'atlarda diqqet qozghidi

Muxbirimiz eziz
2016.10.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
namaz-meschit-xoten-ashqunluq.jpg Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan Uyghurlar. 2015-Yili 16-aprél, xoten.
AFP

Uyghurlar diyaridiki yerlik da'iriler élan qilghan yéngi belgilimide mektep yéshidiki ösmürlerge ata-anilarning herqandaq shekilde we usulda diniy terbiye bérishige bolmaydighanliqi, shundaqla ösmürlerni diniy terbiyege qiziqturghuchi ata-anilarning saqchi organlirigha melum qilinidighanliqi belgilen'gen. Mezkur belgilime élan qilinishi bilen xelq'aradiki axbarat wasitiliri bes-beste bu heqte mulahize maqaliliri élan qilip, bu yéngi belgilimini “Insan heqlirining depsende bolushidiki yene bir türlük hadise” dep körsetti.

Bügün Uyghurlar diyaridiki her derijilik hökümet organliri, shundaqla “Shinjang géziti” élan qilghan uchurlarda körsitilishiche, bu yil 1-noyabirdin bashlap küchke ége bolidighan yéngi ma'arip nizamnamiside oqush yéshidiki ösmürlerge héchqandaq shekilde diniy terbiye bérishke bolmaydighanliqi, xilapliq qilghuchilargha qattiq chare körülidighanliqi éytilghan. Melum bolushiche, bu nizamnamide éniq qilip “Ata-anilarning ösmürlerni diniy pa'aliyetlerge qatnishishqa teshkillishi, jelp qilishi yaki zorlishigha ruxset qilinmaydu” dep belgilen'gen. Xewerdiki tepsiliy mezmunlarda bu yerde éytilghan “Diniy pa'aliyet”lerning esebiylik idiyisi we diniy libaslarnimu öz ichige alidighanliqi éytilidu. “Jenubiy xitay seher géziti” öz obzorida bu maddilarni ilgiriki waqitlardin buyan yolgha qoyuluwatqan erlerning saqal qoyushi bilen ayallarning héjaplinishini men'i qilish tedbirlirining bashqiche shekilde eks étishi, dep körsitidu. Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun buni eng eqelliy insan heqlirining depsende qilinishi, dep chüshinishke bolidighanliqini éytidu.

Alaqidar uchurlarda körsitilishiche mezkur yéngi nizamnamide “Herqandaq teshkilat yaki shexsning mushu xildiki pa'aliyetlerni bayqighan haman tosush yaki jama'et xewpsizlik organlirigha melum qilish mejburiyiti bar” dégen maddilar bar. “El jezire xewerliri”, roytéris agéntliqi, “Hindistan téz poyézi” qatarliq axbarat wasitiliri buni xitayning asasiy qanunidiki puqralarning diniy étiqad erkinliki heqqidiki maddilargha sélishturghan. Shuning bilen birge, “Xitay hökümiti ösmürlerning diniy pa'aliyetlerge qatnishishini men'i qilghan, yéqinqi birnechche yilning ichidila yerlik da'iriler shinjang tewesidiki yoshurun diniy mekteplerning hemmisini dégüdek yoqatqan bolsimu, shinjang teweside heq hoquqlarning herqandaq shekildiki depsende qilinish ehwalining mewjutluqini inkar qilip kelmekte” dep izahlighan.

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun bu heqte pikir qilip, xitay asasiy qanunining peqet hökümran sinipning menpe'eti üchünla xizmet qilidighanliqini, puqralarning heq we hoquqlirini qoghdashqa toghra kelgende bu qanunlarning peqet qeghez yüzidila qalidighanliqini tekitlidi.
Melum bolushiche, mezkur nizamnamide her derijilik mektep orunlirining oqughuchilarni esebiyliktin yiraq turush, shu arqiliq “Ilim-penni hörmetleydighan, heqiqet izdeydighan, shundaqla nadanliq we xurapiyliqqa qet'iy qarshi turidighan” muhit yaritishqa ilhamlandurush mejburiyiti barliqi eskertilgen. Shuning bilen birge, bu nishan'gha yétishke qadir bolalmighanlarning tégishlik hökümet orunlirida “Terbiye” alidighanliqi eskertilgen. Washin'gtondiki “Yéngi amérika fondi” ning tetqiqatchisi patrik méyr bu xildiki diniy mesililerni hel qilish usulini “Döletning siyasiy jehettiki bixeterliki üchün idé'ologiye mesililirini jinayi qilmishlar qatarida bir yaqliq qilish” dep körsitidu. Uning qarishiche, mushu yosunda diniy mesililerni hel qilish, hetta saqal qoyush, yaghliq artishtek adetlernimu men'i qilish, mana mushu meqsette yolgha qoyulghan, ularning otturigha chiqishi hergizmu tesadipi bolup qalmighan.

Turghunjan alawudunmu bu heqte toxtilip, xitay hökümitining bu xildiki yéngi belgilimilerni yolgha qoyushidiki adaqqi meqsiti “Uyghurlarning diniy étiqadini yoq qilish” dep körsetti.

Melum bolushiche, bu yéngi belgilimiler 1-noyabirdin bashlap Uyghurlar diyarining herqaysi jaylirida yolgha qoyulidighan bolup, weziyet analizchiliri “Bu xildiki zorluq siyasiti Uyghurlar rayonida yéngi qarshiliq heriketlirige seweb bolup qélishi mumkin” dep mölcherlimekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.