Amérikining bir komitéti xitaygha alaqidar mesililerde dölet mejlisini agahlandurdi

Muxbirimiz irade
2015-11-18
Share
yilliq-doklat-xitay-iqtisad.jpg Amérika-xitay iqtisad we xewpsizlik tekshürüsh komitéti tor béti.
uscc.gov

Amérika-xitay iqtisad we xewpsizlik tekshürüsh komitéti charshenbe küni yilliq doklatini élan qilip, amérika-xitay arisidiki iqtisad we xewpsizlik mesililirining amérikining menpe'etlirige körsitiwatqan tesiri heqqide bir yilliq tekshürüsh netijilirini otturigha qoyup ötti.

Amérika dölet mejlisining qarap chiqishigha sunulidighan bu doklat jem'iy 630 bettin terkib tapqan bolup, u, amérika-xitay iqtisad we tijaret munasiwetliri, amérika-xitay xewpsizlik munasiwetliri, xitay we dunya hemde pikir teklipler qatarliq 4 babtin terkib tapqan.

Uyghurlarning ismi doklatning xitay we ottura asiya munasiwetlirige alaqidar qismida tilgha élin'ghan bolup, uningda mundaq déyilgen: “Xitayning xelq'ara alaqisini kücheytiwatqanliqining eng muhim namayendilirining biri uning ottura asiya döletliri bilen bolghan yéqin iqtisadiy, siyasiy we xewpsizlik munasiwetliridur. Béyjing ottura asiyani ottura sherq we yawropa bazirigha chiqidighan köwrük, néfit we tebi'iy gaz menbesi hem shundaqla ishenchlik diplomatik qollashqa érishidighan istihkami dep qaraydu. Emma oxshash waqitta ottura asiya xitay üchün endishe peyda qiliwatqan orun. Chünki ular Uyghur élidiki islamchi guruppilarning ottura asiyada heriket qiliwatqan radikal térror teshkilatliri bilen ortaq zémin tépiwélishidin ensireydu.”

Doklatta xitayning ottura asiya bilen bolghan munasiwetlirining eng muhim nishanlirining birining Uyghur élining bixeterliki we iqtisadigha kapaletlik qilish ikenliki, shi jinpingning “Yéngi yipek yoli qurulushi” arqiliq ottura asiya döletliri bilen bolghan munasiwetlirini kücheytiwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Uningda yene mundaq déyilgen: “Xitayning ottura asiya bilen bolghan xewpsizlikke alaqidar qiliwatqan munasiwetliri asasen térrorluqqa qarshi küreshke merkezleshken. Yeni, xitayning muqimliqi we Uyghur élidiki bixeterlik apparatlirini mustehkemleshke qaritilghan.” doklatta yene, “Shangxey hemkarliq teshkilati” xitay üchün rayondiki térror tehditliri heqqide istixbarat yighidighan muhim menbesi, dep körsitilgen.

Doklattin qarighanda, xitay ottura asiya elliri bilen bolghan alaqini kücheytish arqiliq özining énérgiyege érishidighan menbelirini köp xillashturush, éksport bazirini kéngeytip uni ottura asiya arqiliq ta rusiye, iran we yawropaghiche kéngeytish we iqtisadiy munasiwetlerni kücheytish asasida siyasiy tesirini ashurushtin ibaret üch asasiy menpe'etke érishidiken. Ottura asiya elliri bolsa xitayni rusiyening özi üstidiki tesirini tengshep turidighan bir küch dep qarap, uninggha ehmiyet béridiken. Xitay 2012-yilidin kéyin afghanistan bilen bolghan munasiwetlirinimu kücheytken. Xuddi ottura asiyagha oxshash xitay afghanistandiki radikalliq we térrorluq pa'aliyetlirining Uyghur éligimu tesir körsitip muqimsizliq yaritishidin ensireydiken.

Uningda “Xitay, Uyghur élining muqimliqi we bixeterlikini qoghdash üchün amérika afghanistandin chékinip chiqqandin kéyin afghanistanda döletni qayta qurup chiqish, tinchliqni yaritish ishlirigha köprek arilashmisa bolmaydighanliqini tonup yetti” déyilgen.

Mezkur komitét doklatida, amérika-xitay ikki döletning ottura asiya elliri we afghanistanda ortaq hemkarliq saheliri bolsimu, emma xitay we ottura asiya dölet hökümetlirining xewpsizlikni qoghdash nami astida yürgüzüwatqan qattiq qolluq siyasetlirining amérikining dölet ishlirida ochuq-ashkara bolush we döletni qanun arqiliq idare qilishqa oxshash qimmet qarashlirigha tehdit peyda qiliwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Amérika-xitay iqtisad we xewpsizlik tekshürüsh komitéti bu mesilini hel qilish we uning aldini élish üchün amérika dölet mejlisige töwendiki pikir-tekliplerni sun'ghan:

“Amérika dölet mejlisi choqum amérikining istixbarat organliridin amérika-xitay térrorluqqa qarshi küreshtiki hemkarliqining tebi'iti heqqide dawamliq melumat élip turush arqiliq, uqushmastin xitayning térrorluqqa qarshi turush siyasetliri arqiliq kishilik hoquqni nezerdin saqit qilishigha yantayaq bolup qalmasliqqa kapaletlik qilishi kérek. Amérika özining yipek yoligha qaratqan siyasitini xitayningki bilen sélishturup, uningdiki ajizliqlar we artuqchiliqlarni tépip chiqip, bu ikkisining ottura asiyada bir-birige körsitidighan tesirige qarap chiqishi kérek. Dölet mejlis ezaliri ottura asiya döletlirige bérip, amérikigha tewe soda organliri hem shundaqla hökümetke tewe bolmighan musteqil organlar bilen alaqe ornitip, ular bilen ottura asiyada kishilik hoquq, döletni qanun arqiliq idare qilish, muhit qoghdash qatarliq mesililerde ilgirilesh hasil qilishning yollirini muzakire qilishi kérek.”

Doklatning xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlerge a'it qismida, bu yilmu oxshashla xitay hökümitining iqtisadqa arilishiwélish, türlük siyaset we belgilimiler arqiliq öz karxanilirini qollashning dawamlishiwatqanliqi, buning eksiche chet'el karxanilirigha qiyinchiliq yaritip, xelq'ara bazarda heqsiz riqabet qilishni dawam qiliwatqanliqi bayan qilin'ghan. Buningdin sirt, xitayning herbiy küchini tereqqiy qildurushi, jenubiy we sherqiy déngizdiki igilik hoquq mesililiridiki ighwager heriketlirining rayon bixeterlikige körsitiwatqan tesiri we buning asasliq amérikining rayondiki tesir küchini azaytishqa qaritilghanliqi doklatta yer alghan muhim nuqtilardur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet