Weziyet analizchiliri: "Xitayning dunyagha mejburiy tangmaqchi bolghan térrorluq siyasiti özini halaketke bashlaydu"

Muxbirimiz méhriban
2016-01-08
Share
urumchi-herbiy-basturush-2013.jpg Xitay qoralliq saqchi qisimlirining ürümchi shehirige kirgüzgen bronéwikliri. 2013-Yili 29-iyun.
AFP


Xitayning gherbiy shimal siyasiy qanun uniwérsitétining 2016 - yil 1 - yanwardin bashlap mezkur mektepte "Térrorluqqa qarshi institut" tesis qilip, oqughuchi qobul qilidighanliqini élan qilishi, xelq'arada diqqet qozghidi. Weziyet analizchiliri, xitayning dunyagha mejburiy téngishqa urunuwatqan hemde Uyghurlarning qarshiliqini basturushni nishan qilghan bu "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" ning xelq'arada eyibleshke uchrapla qalmastin, aqiwet xitay hökümitini halaket yoligha bashlaydighanliqini agahlandurdi.

Chet'ellerdiki siyasiy weziyet analizchiliridin "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi chén pokung ependi we Uyghur pa'aliyetchiliridin ilshat hesen ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining térrorluqqa qarshi institut tesis qilishidiki meqsiti we xitay hökümitining térrorluq siyasitining élip kélidighan aqiwiti heqqide toxtaldi.

Béyjing bahari zhurnilining bash muherriri xu ping ependi xitayda qurulghan térrorluqqa qarshi institutqa bolghan endishini bildürüp: "Xitayda qurulghan térrorluqqa qarshi turush instituti térror weqelirining yüz bérishige seweb bolghan amillarni tetqiq qilish emes, belki xitayning xelq'ara térrorluqqa qarshi weziyitidin paydilinip, Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi heriketlirige térrorluq qalpiqi kiydürüp, basturushni meqset qilghan. Mana bu ehwal kishini endishige salidu. Nöwette xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan bu xil basturush siyasiti xelq'arada tenqidke uchrapla qalmastin, belki xitay hökümiti üchün ishleydighan bir qisim pikri ochuq tetqiqatchilardimu endishe peyda qilip, tenqidige uchrimaqta."

Xu ping ependi xitay merkizi partiye mektipining proféssorining Uyghur rayonida yüz bergen zorawanliq qarshiliq weqeliri heqqidiki maqalisidiki pikirliridin "Merkizi hökümet Uyghurlarning hökümetke bolghan naraziliqi sewebidin yüz bergen zorawanliq qarshiliq heriketlirini aldirap térrorluq weqesi dep békitmesliki kérek. Chünki Uyghur rayonida yüz bergen zorawanliq weqeliri emeliyette xitay ölkiliride yüz bergen zorawanliq heriketliri bilen xaraktér jehettin oxshash, yeni xelqning özliri uchrighan her xil heqsizliklerge bolghan naraziliqi sewebidin yüz bergen. Emma nöwette, hökümet zorawanliq weqelirining yüz bérish sewebi heqqide izdinishning ornigha qattiq basturushni yolgha qoyuwatidu. Bu xil qattiq basturush téximu yaman aqiwetlerni élip kélidu" dégen sözlirini neqil élip, xitay döliti ichidimu xitay hökümiti nöwette yürgüzüwatqan qattiq qolluq basturush siyasitini tenqid qilghuchilarning barghanche köpiyiwatqanliqini bildürdi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchiliridin siyasiy weziyet analizchisi ilshat hesen ependimu xitayning Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini térrorluqqa baghlap basturush siyasitining alahidiki we bu siyaset xelq'arada eyibleshke uchrawatqan weziyet heqqide toxtaldi.

Ilshat ependi 2015 - yil axiri yüz bergen, firansiye muxbiri ursulaning xitay chégrasidin qoghlap chiqirilish weqesini neqil élip, xitay hökümitining özining Uyghurlarning naraziliqi sewebidin yüz bergen zorawanliq heriketlirini térrorluqqa baghlap basturushini tenqid qilidighan herqandaq qarshi pikirni qobul qilmaydighanliqini we özining Uyghurlargha qaratqan milliy basturushini "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" tüzüsh, "Térrorluqqa qarshi turush instituti" qurush arqiliq téximu kücheytishni meqset qilghanliqini bildürdi.

Chet'ellerdiki xitay weziyet analizchiliridin chén pokung ependi Uyghurlarni nishan qilghan "Térrorluqqa qarshi qanuni" we Uyghurlargha qaritilghan milliy basturush siyasitining, pütkül xitay weziyitide Uyghurlar bilen xitay puqraliri arisidiki milliy ziddiyetni yenimu ötkürleshtüridighan weziyet shekillendüridighanliqini agahlandurghuchilardin biri.

U xitayning 1 - yanwardin bashlap yolgha qoyulushqa bashlighan "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" we bu qanun élip kélish éhtimali bolghan aqiwet heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitay hökümet da'iriliri emeliyette, yillardin buyan Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerge qarita milliy basturush siyasiti yürgüzüwatidu. Bolupmu 2009 - yildin buyan Uyghurlarning naraziliqi sewebidin yüz bériwatqan qarshiliq heriketlirini qoral küchi bilen qanliq basturup, Uyghurlargha qarita dölet térrorchiliqi siyasitini yürgüzmekte. Xitayning iqtisadi kötürülgendin buyan xitaydiki siyasiy weziyetmu dunyaning diqqitini qozghidi. Bolupmu xitaydiki kishilik hoquq weziyiti we barghanche küchiyiwatqan milliy ziddiyet dunyaning diqqitini qozghidi. Uyghurlarning xitay hökümitige bolghan qarshiliq heriketliri we xitay hökümitining Uyghurlargha qarita basturush élip bériwatqanliqi xelq'ara taratqularda xewer qilinip ashkarilinishqa bashlidi. Kishilik hoquq teshkilatliri we gherb démokratik döletlirining eyiblishi, iqtisadi we siyasiy jehette chong dölet bolushni arzu qiliwatqan xitay hökümitide bésim peyda qildi. Mushundaq shara'itta 2015 - yil axirida 'térrorluqqa qarshi qanun' élan qilinip, yéngi yildin bashlap ijra qilinishqa bashlidi. Mana hazir xitayda yene 'térrorluqqa qarshi institut' mu quruluptu. Éghir bésim ichide qalghan xitay hökümiti 'térrorluqqa qarshi qanun' ni yolgha qoyghanliqini élan qilish arqiliq, özining basturushini qanunlashturmaqchi, emma xelqning pikir erkinliki boghulghan, herqandaq naraziliq bildürüsh herikiti qoral küchi bilen basturuluwatqan weziyet axirqi hésabta bu hökümetni ghulash girdabigha élip baridu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet