“Yendi, xu'angdi ewladliri” teshwiqati xitaydiki az sanliq millet serxilliri arisida ghulghula qozghimaqta

Muxbirimiz qutlan
2013.11.19
Yandi-Xwangdi.jpg Xénen ölkiside tiklen'gen yandi bilen xwangdining heykili. 2007-Yili 16-aprél.
peopledaily.com.cn diki munasiwetlik maqalidin elinghan.

Xitayning yer shari miqyasida ikkinchi zor iqtisadiy dölet süpitide kötürülüshige egiship uning ichki qismida künsayin éghirlishiwatqan ijtima'iy we milliy ziddiyetlermu özini ashkara qilmaqta.

Tibet rahiblirining özige ot qoyup ölüwélish yoli bilen, Uyghur yashlirining milliy we diniy erkinlik yolida tinimsiz qarshiliq körsitish usuli bilen kommunist xitay réjimini ret qilishi, nöwette xitay sistémisi ichide xizmet qiliwatqan az sanliq millet serxillirini qayta oylandurmaqta.

Yéqinda xitayda chiqidighan “Yer shari waqit géziti” ning muhakime munbiride “Az sanliq milletlerning chetleshtürülüshi diqqet qozghimaqta”serlewhilik yürüshlük maqale élan qilin'ghan. Mezkur maqalide tilgha élin'ghan az sanliq milletlerning milliy mewjutluqi we tereqqiyatigha da'ir bir qisim nazuk témilar nöwette xitay sistémisi ichide xizmet qiliwatqan bir qisim az sanliq millet serxillirining endishilirini ashkarilighan. Yuqiriqi muhakimige pikir qatnashturghuchilar merkiziy milletler uniwérsitéti we dölet milletler ishliri komitéti qatarliq orunlarda milletler tetqiqati bilen shughullinidighan az sanliq millet serxilliridin teshkil tapqan.

Maqalide junggoning dunyadiki ikkinchi nomurluq iqtisadiy chong dölet bolup kötürülüshige egiship, mewjut sistémining ichki qismidiki ijtima'iy we milliy ziddiyetlerning barghanséri küchiyiwatqanliqi ilgiri sürülgen. Az sanliq milletlerning siyasiy we iqtisadiy jehetlerdin barghanséri chetleshtürülüwatqanliqi, medeniyet we psixikiliq jehetlerdin “Chong xenzuchiliq” ning bésimigha duch kéliwatqanliqi tilgha élin'ghan. Shuning bilen birge, xitayning hakimiyet sistémisi ichide we hökümet taratqulirida üzlüksiz tilgha éliniwatqan “Yendi, xwangdi ewladliri” terghibati tenqid qilin'ghan.

Melumki, “Yer shari waqit géziti” xitay kommunistik partiyisining kaniyi hésablan'ghan “Xelq géziti” ning xelq'ara sehipisidur. Mezkur gézitte xitaydiki nazuk témilarning biri bolghan milletler mesilisi we uning ich yüzining melum derijide ashkara muhakimige qoyulushi xitay ichi we sirtida ghulghula qozghimaqta. Bolupmu Uyghur aptonom rayoni bilen tibetler olturaqlashqan rayonlarda bésim kücheygen, siyasiy weziyet jiddiylishiwatqan bügünki künde, bu mesilining metbu'atta talash-tartish qilinishi közetküchilerning diqqitini tartmaqta. Bu heqte radi'omiz ziyaritini qobul qilghan muhajirettiki Uyghur közetküchilerdin ilshat hesen ependi öz qarashlirini otturigha qoydi.

U, nöwette xitayda teshebbus qiliniwatqan “Yendi, xu'angdi ewladliri” dégen ibarining emeliyette xitay showinizmining ipadiliridin biri ikenlikini tekitlidi. Uning ilgiri sürüshiche, “Yendi, xu'angdi” uqumi xitaydiki sériq deryaning ottura éqimini asas qilghan xitayning qedimki medeniyet chembirikige qaritilghan. Buning bügünki jughrapiyilik da'irisi xénen, shenshi, senshi we shendung ölkilirini öz ichige alghan bolup, changjyang deryasining jenubi bilen sherqiy shimal rayonlirini öz ichige almaydiken. Uyghur aptonom rayoni, tibet, ichki mongghul we manjuriye qatarliq jaylar bu da'irige téximu kirmeydiken. Uning tekitlishiche, nöwette “Yendi, xu'angdi ewladliri” terghibatini qanat yaydurush emeliyette xitay kommunist hakimiyitining öz hökümranliqini saqlap qélish üchün otturigha chiqarghan siyasiy neyringi iken. Xitayda künséri küchiyip bériwatqan démokratiyelishish telipini bésish, xitay serxillar qatlimidiki siyasiy islahat éqimini tosush shundaqla xitay xelqining diqqitini burash üchün xitay milletchilikini bazargha séliwatqanliqining ipadisi iken.

Ilshat hesen axirida “Yer shari waqti géziti” de élan qilin'ghan mezkur maqalidiki muhakimilerning qandaqtur az sanliq milletlerning heq-hoquqliri heqqidiki heqiqiy talash-tartishlar bolmastin, belki sheklen terghibat ikenlikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.