Ваң йиниң түркийә зиярити түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлири вә уйғурларниң күчлүк қаршилиқиға дуч кәлди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021.03.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ваң йиниң түркийә зиярити түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлири вә уйғурларниң күчлүк қаршилиқиға дуч кәлди Түркийәдики шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлири ваң йиниң зияритигә қарши өткүзгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида д у қ муавин рәиси әркин әкрәм әпәнди сөзлимәктә. 2021-Йили 25-март, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бесим сиясити америка һөкүмити, канада вә голландийә парламентлири тәрипидин бирдәк “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекитилгән, бир қисим явропа дөләтлири вә явропа иттипақи хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситигә қарши имбарго елан қилған бир мәзгилдә хитай ташқий ишлар министири ваң йиниң түркийәгә қилған зиярити күчлүк диққәт қозғиди. Түркийәдики шәрқий түркистан аммивий тәшкилатлири ваң йиниң зияритигә қарши мухбирларни күтивелиш йиғини өткүзүп, хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқини қаттиқ әйиблиди. Шуниң билән бирликтә улар йәнә рәҗәп тайип әрдоған һөкүмитиниң хитайдин уйғурларға елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини тохтитишни кәскин түрдә оттуриға қоюшни тәләп қилди.

Түркийәдики шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлири ваң йиниң зияритигә қарши өткүзгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлар бирликиниң рәиси һидайәтулла оғузхан әпәнди соз қилмақта. 2021-Йили 25-март, түркийә.

Шәрқий түркистан аммивий тәшкилатлар бирликиниң рәиси һидайәтуллаһ оғузхан мундақ деди: “түркийә президенти рәҗәп тайип әрдоған билән түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу, хитай ташқи ишлар министири ваң йи башчилиқидики һәйәт билән көрүшкәндә, шәрқий түркистан мәсилисидики мәйданини ениқ оттуриға қоюши керәк. Биз түркийә һөкүмитидин хитай һөкүмитиниң районда елип бериватқан ирқий қирғинчилиқини дәрһал тохтитишини, җаза лагерлирини дәрһал етиветишини, шәрқий түркистанниң нупус қурулмисини өзгәртишини әмәлдин қалдурушини, шундақла шәрқий түркистан хәлқиниң қолидин тартивелинған өзини өзи башқуруш һоқуқи, миллий мәвҗудийитини қоғдаш һоқуқи, пикир әркинлики, туғуш әркинлики, яшаш әркинликигә охшаш барлиқ һәқ вә һоқуқлирини қайтуруп беришини оттуриға қоюшини тәләп қилимиз.”

Һидайәтуллаһ оғузхан түркийә һөкүмитиниң вәтәндики уруқ-туғқанлири билән алақиси үзүлүп қалған түркийә пуқралири яки вақитлиқ туруш рухсити билән туруватқан уйғурларниң тәләплирини орундап бериши керәкликини тәләп қилип, мундақ деди: “истанбулдин үрүмчи вә қәшқәргә қатнайдиған һава йолиниң қайта йолға қоюлушини, түркийәниң шәрқий түркистанда консулхана ечишини, хитайниң шәрқий түркистанлиқларға саяһәт әркинлики беришини, хитайниң түркийәдә яшаватқан он миңлиған уйғурниң шәрқий түркистандики уруқ-туғқанлири билән алақилишишиға рухсәт қилишини тәләп қилимиз. Түркийә һөкүмити шәрқий түркистанға битәрәп тәкшүрүш һәйити әвәтиши керәк.”

Түркийәдики шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлири ваң йиниң зияритигә қарши өткүзгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида (оңдин солға) әйса йүсүп алиптикин вәхпә рәиси өмәл қул, уйғур академийәси рәиси алимҗан инайәт, шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтулла оғузхан, д у қ муавин рәиси әркин әкрәм, шәрқий түркистан кишилик һоқуқ җәмийити баш катипи нуриддин избасар әпәндиләр сөзгә тәклип қилинди. 2021-Йили 25-март, түркийә.

Мухбирларни күтивелиш йиғинида дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси әркин әкрәм әпәнди сөз қилди. У түркийәниң хәлқара кишилик һоқуқ келишимигә асасән хитайға уйғур мәсилисидә бесим ишлитәләйдиғанлиқини баян қилип, мундақ деди: “түркийә хәлқара кишилик һоқуқ келишими асасида хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәнқид қилса болиду. Чүнки хитай мәзкур келишимдики кишилик һоқуқ өлчәмлирини қобул қилмай, өзи халиғанчә қаидә турғузушқа тиришиватиду. Дуня нупусиниң үчтин бир қисми қобул қилған кишилик һоқуқ хитапнамисини қобул қилмай, өзиниң қиммәт қарашлирини башқиларға теңишқа тиришиватиду. Инсанларни аллаһ яратти, әмма хитай аллаһ бәргән әқәллий һәқ вә һоқуқимизни қолимиздин тартивалди, бизниң униңға қарши көрәш қилишимиз шәрт. Шуңа ғәрб әллири буни ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп бекитти, әпсус, түркий җумһурийәтлири билән мусулман дөләтләр сүкүттә туруватиду. Шуңа түркийә тәрәп ваң йи билән болған учришишта кишилик һоқуқ җәһәттин шәрқий түркистан мәсилисини оттуриға қоюши шәрт.”

Арқидин уйғур академийәсиниң рәиси алимҗан инайәт әпәнди, әйса йүсүп алптекин вәхпиниң рәиси доктор өмәр қул әпәнди вә шәрқий түркистан кишилик һоқуқ җәмийитиниң рәиси нуриддин избасар әпәнди сөз қилип, хитайниң уйғур диярида елип бериватқан бастуруш сияситиниң ирқий қирғинчилиқ икәнликинини тәкитләшти.

25-Март күни түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу хитай ташқий ишлар министири ваң йи билән елип барған учришишта, түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәт, район характерлиқ вә хәлқара мәсилиләр тоғрисида музакирә елип берилидиғанлиқи хәвәр қилинди. Хитай ташқий ишлар министери ваң йини түркийә президенти рәҗәп тайип әрдоғанниң қобул қилғанда өткүзүлгән мухбирларни күтивелиш йиғиниға көп санда мухбирлар иштирак қилди. Мухбирларни күтивелиш йиғинида сөз қилған шәрқий түркистан кишилик һоқуқ җәмийитиниң баш катипи нуриддин избасар әпәнди хитайниң хәлқарада уйғурлар тоғрисида оттуриға қоюватқан “уйғур мәсилиси бизниң ичкий мәсилимиз, җаза лагери йоқ, тәрбийәләш мәркизи бар, 25 милйон киши бәхт ичидә яшамақта” дегәнгә охшаш ялған тәшвиқатлирини қисқичә изаһлап өтти. Зияритимизни қобул қилған нуриддин избасар әпәнди бу һәқтә мәлумат бәрди.

25-Март күни түркийә ташқий ишлар министири мәвлут чавушоғлу билән хитай ташқий ишлар министири ваң йи башчилиқидики икки тәрәп вәкиллири оттурисида учришиш елип бериливатқанда, әнқәрәдики хитай әлчиханиси алдида “ийи” партийәдин болған парламент әзалири наразилиқ намайиши елип барди. Уйғурлар истанбулдики хитай консулханисиниң алдида вә истанбулдики бәязит мәйданида хитайға қарши кәң көләмлик намайиш өткүзди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт