Almutada dölet we jem'iyet erbabi xélem xudaberdiyéf xatirisige béghishlan'ghan kitab yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-18
Share
Xelem-xudaberdiyef.jpg Ottura asiya Uyghurlirigha yaxshi tonush bolghan xélem xudaberdiyéf ependi. (Waqti we orni éniq emes)
RFA/Oyghan

Qazaqistan Uyghurlirining qazaqistan musteqilliq alghandin buyan medeniyet, edebiyat, sen'et, ilim-pen, ma'arip, yéza-igiliki we bashqimu sahelerdin yétiship chiqqan, xelq we hökümet teripidin hörmet qazan'ghan meshhur shexslirini xatirilep kéliwatqanliqi melum. Mundaq xatirileshlerni, mesilen, shu shexs heqqide kitab neshir qilip, uni tonushturush, xatire kéchiliki ötküzüsh, her xil uchrishishlarni, körgezmilerni uyushturush we bashqimu shekillerdiki pa'aliyetler misalida körüshke bolidu. Qazaqistanning özidila abdulla rozibaqiyéf, zunun téyipof, murat hemrayéf, ziya semedi, ghoji'exmet sedwaqasof, quddus ghojamyarof we bashqimu köpligen erbaplarni eslesh pa'aliyetliri hélighiche ötküzülüp kelmekte. Lékin bu yili dunyagha tarighan korona wirusi yuqumluq késili sewebidin mundaq pa'aliyetlerning ötküzülüshi keskin cheklen'gen bolsimu, lékin xatire kitablarning neshir qilinishi yenila dawam qilmaqta. Yéqinda almuta shehiridiki "Mir" neshriyatidin yoruq körgen "Esirge ulashqan ulughwar ömür" namliq kitab dölet we jem'iyet erbabi, tonulghan zhurnalist xélem xudaberdiyéfning 100 yilliq xatirisigha béghishlandi.

Kitabning omumiy hejimi 21. 5 Basma tawaq bolup, uninggha merhumning hayatidin élin'ghan resimlermu kirgüzülgen. Kitabta xélem xudaberdiyéfning "Zaman izghirinlirida shungghup" namliq ikki kitabidin ibaret xatirenamisining qayta ishlen'gen nusxisi bilen bille zamandashlirining, shagirtlirining, yurtdash-qérindashlirining merhum heqqidiki eslimiliri, maqaliliri orun alghan.

Igilishimizche, xélem xudayberdiyéf 1918-yili almuta wilayiti Uyghur nahiyesining shungqar yézisida dunyagha kelgen. U özbékistan paytexti tashkent shehiridiki ottura asiya dölet uniwérsitétining ishchilar fakultétini, andin pédagogika institutining edebiyat fakultétini tamamlighan we deslepki zhurnalistliq pa'aliyitini almutada Uyghur tilida neshir qilinidighan "Qizil tugh" gézitide bashlighan. Xélem xudaberdiyéf 1937-1939-yilliri tashkenttiki "Uchpédgiz" neshriyatining Uyghur tili we edebiyati derislikilirini teyyarlash tehriratida muherrir we bölüm bashliqi bolup ishlewatqan peytide 1940-yili herbiy xizmetke chaqirtilghan. U 1941-yildin bashlap sowét-gérman urushigha qatniship, qisqa muddetlik ofitsérlarni teyyarlash kursini tamamlighan hem 1947-yilghiche armiye sépide xizmet qilghan. 

Eyni waqitlarda tashkent shehiridiki özbékistan dölet radiyo we téléwiziye komitétida xélem xudaberdiyéf bilen bille ishligen tonulghan yazghuchi abduxaliq mahmudof ependi merhumni mundaq dep eslidi: "80-Yillarning axirlirida, 90-yillarning bashlirida sowét ittipaqi terkibidiki réspublikilarda musteqilliqni qolgha élish herikiti bashlandi. Shu chaghda qazaqistandiki Uyghurlar özliri aldigha jem'iyetlerni qurdi. Men xélem akining qandaq adem ikenlikini ene shu chaghda bildim. Xélem aka radiyo komitétida ishlewatqan waqtida Uyghur ansambilini qurush mesilisini qoyghan we uni muyyenleshtürgen adem. Shuning terkipide yene Uyghur 'on ikki muqami' ni retlidi we chiqardi. Men xélem akining weten'ge, milletke bolghan köyümini kéyin chüshendim." 

"Esirge ulashqan ulughwar ömür" kitabida xélem xudaberdiyéfning sowét ittipaqidiki, andin özbékistandiki xizmetliri, shundaqla Uyghur élida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiye sépidiki xizmetliri heqqidiki köpligen maqalilar orun alghan. Qazaqistan jumhuriyiti parlaménti aliy kéngishining ezasi shahimerdan nurumofning "Altunni dat basmaydu", alimlardin ablehet kamalofning "Xélem xudaberdiyéf-20-esirning ataqliq dölet we jemiyet erbabi", nebijan tursunning "Moskwaning sherqiy türkistan jumhuriyitidiki wekili-xélem xudaberdiyéf", shahimerdan sheripofning "El qelbidiki erbab", zhurnalist minemjan asimofning "Bar hayatini millitige béghishlighan", yazghuchi sultan jamalning "U insan-méning ustazim" we bashqilar shular jümlisidindur. 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Turan" uniwérsitétining dotsénti, tarix penlirining kandidat-doktorri zulfiye kerimowa xanim mundaq dédi: "Elwette, xelqimiz ichidin chiqqan dölet, medeniyet, jem'iyet erbaplirini eslesh bügünki ewladlarning burchi, qerzi, chünki ular millitimizning millet bolup shekillinishide hem dunyagha tonulushida muhim rol oynighan shexslerdur. Yéqinda ene shundaq munewwer perzendlirimizning biri xélem xudaberdiyéf heqqide xatire kitabining neshir qilinishi pütkül Uyghur jama'etchlikini xushal qildi, désem ashurup éytqan bolmaymen. Men birinchi nowette, bu kitabni neshirge teyyarlighan edliye penlirining doktori sheymerdan sheripof we zhurnalist minemjan asimofqa özemning chong minnetdarliqimni bildürgüm kélidu. Mezkür kitabqa merhumni körgen hem uning bilen arilashqan, uni yaxshi bilgen her xil sahe wekillirining eslimiliri orun alghan. Bularning ichide alimlar, yazghuchilar, ressamlar, zhurnalistlar, senetkarlar we bashqilar bar." 

Xélem xudaberdiyéf armiye sépidin boshighandin kéyin, 1947-yili Uyghur, özbék, qazaq, tatar we bashqimu milletler ichidin talliwélin'ghan ofitsérlar qatarida Uyghur élining ili wilayitige ewetilgen. U ikki yil dawamida, yeni 1947-1949-yillar ariliqida mayor unwani bilen sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining herbiy meslihetchisi süpitide xizmet qilghan hem exmetjan qasimi oxshash dölet erbabliri bilen yéqindin arilashqan. U yerdin qaytip kelgendin kéyin uzun waqit özbékistan hökümitining teklipi bilen dölet radiyo we téléwiziye komitétida chetellerge radiyo xewerlirini anglitish wezipisini atquridu we 1965-yili shu komitét re'isining orunbasari lawazimigha saylinidu. Xélem xudaberdiyéf özbékistan Uyghurlirining medeniyet merkizini qurup, uning tunji re'isi bolghan hemde Uyghurlar mesilisige béghishlan'ghan köpligen maqalilirini üzülmey élan qilip turghan. U 2004-yili 86 yéshida wapat bolghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet