Uyghurlar "11‏-Séntebir weqesi" ning 16 yilliq xatiriside némilerni semimizge salidu

Muxbirimiz gülchéhre
2017-09-11
Share
911-11-sentebir-xatirilesh.jpg Merhume göherning ata-anisi we uruq-tughqanliri néwyorktiki nöl nuqtida 11-séntebir paji'esining 10 yilliqini xatirilidi. 2011-Yili 11-séntebir.
RFA

Bügün 11-séntebir, düshenbe. Her yili bu waqitta amérikiliqlar shu qétimliq térrorluq hujumida hayatidin ayrilghan minglighan bigunah kishilerni esleydu, ularni xatirileydu. Bügün etigen nyu-york shehiri, pénsilwaniye shtati we washin'gton alahide rayonida murasim ötküzülüp, 2001‏-yili yüz bergen "11Séntebir weqesi" ning 16 yilliqini xatirilendi. Murasimgha térrorluq hujumida hayatidin ayrilghan 3000 yéqin qurbanlarning a'ile tawabi'atliri, uruq-tughqanliri, dost-yarenliri, weqede hayat qalghanlar we bashqilar ishtirak qildi.Dunya soda merkizi, beshburjeklik bina we shenkiswéldiki "11‏-Séntebir" xatire munarlirining aldida ötküzülgen murasimlarda burunqigha oxshash qurbanlarning ismi bir-birlep oqup ötüldi. Besh burjeklik binadiki xatirilesh murasimigha prézidént tramp, shenkiswéldiki xatirilesh murasimigha mu'awin prézidént péns ishtirak qildi.

Bügün nyu-yorkta térroristlar teripidin qachurulghan ayropilan soqulup uch minglarche bigunah insan bilen teng yoq qilin'ghan dunya soda merkizi binasining ornigha yasiliwatqan "11-Séntebir dölet muzéyi" da, shu qétimliq térrorluq hujumda ziyankeshlikke uchrighan bigunah insanning isimliri birmu bir oqup ötüldi. Weqede hayatidin ayrilghan qurbanlargha we shundaqla ularning a'ile-tawabi'atlirigha chongqur teziye bildürüldi. Dunyani zil-ziligha salghan bu térrorluq hujumida hayatidin ayrilghan qurbanlar ichide dunya soda merkizining 96-qewitide ishleydighan göher séyit muhemmet isimlik bir özbékistanliq Uyghur qizimu bar idi.

16 Yildin buyan nyu-yorktiki qosh kézek bina chüshüp ketken nöl nuqtida oxshash jayda oxshash waqitta göherning anisi peride hede bu térrorluq hujumining biwasite qurbanliri ichidiki birdin bir Uyghur qizi bolghan göherni eslep uzun du'alar qildi. Köz yashlirini téxi toxtatmighan bu sebrlik ana ziyaritimizni qobul qilip, bügün yene oxshash yürek parisi göherge we zulum chékiwatqan bihude öltürülüwatqan Uyghurlargha we barliq bigunah insanlargha uzun uzun du'a qilghanliqini bildürüp, "Bu térrorluq paji'esi yüz bergili 16 yil boldi, qizim ketti, bizge oxshash nurghun a'ililer bu weqening qaldurghan azabini chékiwatidu, shundaqla hazirghiche, sherqiy türkistan wetinimizde, misirda, süriyede, dunyaning hemme yerliride bundaq paji'eler tügimidi. Yash-yash balilirimiz, bigunah insanlar qurban boluwatidu. Bügün qizimnila emes, shularni oylidim, qandaqmu oylimay turalaymen, xatirjemlik hemmige kérek, bundaq paji'elerning emdi yüz bermesliki üchün du'a qildim," dédi.

On birinchi séntebir qurbanliri tizimige élin'ghan göher séyit muhemmet bu weqediki birdin bir Uyghur bolush süpiti bilen, Uyghurlarningmu térrorluqning qurbani ikenlikining simwoli bolup qaldi. Buningdin sirt chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliri we közetküchiler Uyghurlarning bu weqening biwasite qurbani bolghandin sirt wasitilik qurbani ikenlikini ilgiri sürüp kelmekte.

Amérikidiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" teshkilati bügün bu munasiwet bilen bayanat élan qilip, "11-Séntebir weqesi" de qurban bolghanlarning a'ile tawabi'atliridin hal soridi. Mezkur teshkilat bayanatida, amérika xelqining erkinlik, kishilik hoquq we démokratiye ghayisini qollaydighanliqini bildürdi. "Xitay hökümitining Uyghurlarning islami étiqadi bilen hökümetning siyasitige qarshi pikirlerni suyi'istémal qilip, özining sherqiy türkistandiki térrorluqqa qarshi qollan'ghan tedbirlirini aqlawatqanliqi" ni ilgiri sürdi.

On birinchi séntebir xatire künide ziyaritimizni qobul qilghan merkizi washin'gtondiki "Uyghur kishilik hoquq programmisi" ning tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim, Uyghurlar, bu dunyani zilzilige salghan térrorluq weqesining biwasite we wasitilik qurbani dep qayta-qayta tekitlidi we bügünkidek "11-Séntebir térrorluq weqesi" ni xatirilewatqan muhim peytte, Uyghurlarning kishilik hoquqni qoghdashni meqset qilghan bir organ bolush süpiti bilen xitayni Uyghurlar üstidin élip bériwatqan adaletsizliklirige xatime bérishke chaqirishni meqset qilidighanliqini tekitlidi.

"11-Séntebir weqesi" amérika tarixidikila emes, pütkül dunya tarixidiki bir zor burulush nuqtisi bolup qalghan idi. Bu weqe bilen teng, amérika xelq'arani térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishqa chaqirghan. Uyghur közetküchiler bolsa "11-Séntebir weqesi" amérika tupriqida yüz bergen bolsimu, biraq Uyghurlarmu mana mushu weqe sewebidin eng éghir qurban bergüchilerge aylan'ghanliqini ilgiri sürüp kelmekte.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye xanim ilgiri élan qilghan bayanatlirida xitay hökümitining "11-Séntebir weqesi" ni Uyghurlarning tinch siyasiy herikitini we ijtima'iy we medeniyet köz qarishi oxshimighan kishilerni basturushtiki eng yaxshi purset dep bilip, siyasiy köz qarshi oxshimighan Uyghurlarni basturghanliqini körsetken. Dunya Uyghur qurultiyi we bashqa Uyghur teshkilatliri xitayni xelq'ara térrorizmgha qarshi küreshni bahane qilip, nechche minglighan Uyghur musulmanlirini türmilerge tashlighanliqi we zerbe bergenlikini eyiblep kelgendin sirt, xelq'ara xewer we analizlirida shundaqla kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliq xelq'araliq teshkilatlarning doklat we bayanatliridimu xitayning démokratiye we erkinlik öktichilikini "Térrorluq" we "Bölgünchilik" dégen nam astida jazalawatqanliqini, 2013 we 2014-yilliri arisida térrorluq, zorawanliq wasitisi qollanmighan 592 neper Uyghurning yuqiriqidek jinayetler bilen sotqa tartilip, jazalan'ghanliqi bildürülgen idi.

Bügün "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" teshkilati élan qilghan bayanatida xitay hökümitining Uyghur élini eng qattiq nazaret astida bashquruwatqan bir saqchi dölitige aylandurup qoyghandin bashqa 2016-yili 1-aydin bashlap ijra qilip kéliwatqan "Térrorluqqa qarshi qanuni" we aptonom rayonning uni ijra qilish chariliri arqiliq tinch yollar arqiliq xitay siyasitige qarshi chiqquchilarnimu térrorluq bilen eyiblep basturushni yenimu éghirlashturghanliqini qeyt qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet