Saylam aldida afghanistan weziyiti barghanséri jiddiyleshmekte

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2014-02-19
Share
memet-seyfettin.jpg Ghazi uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler fakultéti oqutquchisi doktor memet seyfettin erol ependi. 2014-Yili féwral, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

7-Féwral türkiye “TRT” téléwiziyiside tarqitilghan dunyaning kün tertipi mawzuluq programmida éytilishiche, 2004-yili afghanistan parlaméntida yéngi asasiy qanun maqullan'ghandin kéyin talibanni qollaydighanlarning sanining aziyidighanliqi perez qilin'ghan bolsimu, emeliyette undaq bolmighan. Hazir talibanlarni qollaydighanlarning sani 2001-yilidin buyanqi eng yuqiri pellige yetken.

Amérika qoshma shtatliri iraqtin chékin'gendin kéyin, afghanistan yene amérikining eng muhim mesililiridin birige aylan'ghan. Hamid karza'i 2001-yilidin béri afghanistanda küchlük tesirge ige rehber iken.

Hamid karza'i 2004-yilidiki saylamda xelq rayining 55.4 Pirsentini élip afghanistanning 5 yilliq dölet re'islikige saylan'ghan. 2009-Yili 8-aydiki saylamda karza'ining saylamgha hiyle ishletkenliki ilgiri sürülgen. Shuning bilen karza'i alghan ray 50 pirsentning astigha chüshüp qalghan bolsimu, reqiblirining namzatliqtin chékinishi bilen ikkinchi qétim yene dölet re'islikke saylan'ghan. Emma kéyinki yillarda washin'gton hökümiti bilen xemit karza'i otturisida yiriklik peyda bolghan. Weziyiti mana mushundaq qalaymiqan bolghan afghanistan saylamgha teyyarliq qiliwatidu.

Bir yanda her küni talibanning hujumi bilen hayatidin ayrilip qéliwatqan kishiler, yene bir yanda saylamgha teyyarliq qiliwatqan dölet re'isi namzatliri, yene bir yanda kona chédirlarda ach-yalingach yashashqa mejbur qalghan namrat insanlar afghanistan weziyitige téximu murekkep tüs bérip turmaqta.

Bu qétimqi dölet re'islik saylimi néme üchün muhim? saylamdin kéyin amérika qoshma shtatliri bilen tüzülidighan bixeterlik toxtamnamisi néme mezmunlarni öz ichige alidu?

Ghazi uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler fakultéti oqutquchisi doktor memet seyfettin erol ependi bu heqte öz qarashlirini bildürdi.

U mundaq dédi: 2014-yilida afghanistan üchün ikki muhim ish bar. Birinchisi saylam, ikkinchisi bolsa afghanistandin amérika armiyisi bilen nato armiyisining chékinishi. Saylam 2001-yilidin kéyinki afghanistanni qayta bina qilish siyasiti üchün bir imtihan. 4-Ayning 5-küni afghanistanda ötküzülidighan saylamning teshwiqat xizmetliri resmiy bashlandi. Dölet re'islik saylimigha qatnishidighan 11 namzat, afghanistanning 34 wilayitide saylam teshwiqat xizmetlirini élip barmaqta. Afghanistan ichki ishlar ministirliqining muxbirlargha bergen bayanatigha asaslan'ghanda, saylam küni xelq bilet tashlaydighan 7168 yerning 414 bixeterlik tüpeylidin échilmaydiken. Xelq ray béridighan 800 yer talibanning xewpi astida iken. Taliban afghanistan jama'et xewpsizlik xadimlirigha dawamliq qoralliq hujum élip barmaqta. Afghanistan ichki ishlar ministirliqi bu qétimliq saylamni tinch ötküzüwélish üchün her bir namzatqa 3tin oq ötmeydighan mashina, 35 tin qoghdighuchi bergen. Taliban afghanistan xelqini saylamgha qatnashmasliqqa chaqirmaqta.

Doktor memet seyfettin erol ependi bu qétimqi saylamning téxnika we bixeterlik jehettinmu toluq kapaletke ige emeslikini bayan qilip mundaq dédi: yene bir muhim mesile bu saylamning téxnikiliq asasimu yoq. Mesilen hazirghiche afghanistanning nopus sani éniq emes. Taliban küchlük bolghan jaylarda saylam élip baralmasliqi mumkin. Kishiler uningdinmu ensirimekte. Amérika afghanistandiki armiyesini chékindürüshni qarar qilghan bolsimu, yenila köp sanda amérika armiyisi afghanistanda qélip afghanistan'gha armiye terbiyilep béridiken. Afghanistan hökümiti bilen xewpsizlik kélishimi tüzelmise, shimaliy atlantik ehde teshkilati armiyiliri afghanistandin chékinidiken.

Afghanistanning bixeterlikini afghanistan armiyisining qoghdishi kishiler arisida endishe peyda qilmaqta. Afghanistan dölet mudapi'e ministiri murat aliy murat muxbirlargha bergen bayanatida, amérika armiyisi bolmastin afghanistan armiyisining bixeterlikni qoghdiyalmaydighanliqini tekitligen. Shimaliy atlantik ehde teshkilatigha eza döletlerning jengchiliri, afghanistanning bixeterlikini qoghdashni afghanistan armiyisige tapshurup bergen bolsimu, afghanistanda hazir yenila 97 ming chet'ellik esker wezipe ötimekte. Bularning ichide 68 mingi amérikiliq.

“Dunya küntertipi” mawzuluq programmida yer bérilgen birleshken döletler teshkilatining afghanistan toghrisidiki doklatigha asaslan'ghanda, afghanistanda kishilerning qaza bilen ölüsh nisbiti ötken yildikige qarighanda 14pirsent köpeygen. Uning üstige afghanistan dunyada eng köp ichki köchüsh boluwatqan döletlerdin biri hésablinidiken. Her küni texminen 400 adem yurtini tashlap musapir chédirigha we bashqa döletlerge kétishke mejbur bolidiken. Afghanistanda 500 ming etrapida kishi tok we su yoq chédirlarda yashaydiken. Bularning köpi ayal we balilardin terkib tapqan bolup, bular bashqa döletlerdin kelgen yardem we tilemchilik bilen turmushini qamdaydiken.

Afghanistanda 40 yildin béri dawamlishiwatqan ichki urush milyonlighan afghanning chet'ellerge yaki bashqa yurtlargha kétishige mejbur qilghan. Peqetla kabél etrapida 50 ming kishi tok we su yoq chédirlarda yashaydiken. Qish waqtida soghuq yaz waqtida chidighusiz issiq bolghan bu chédirlarda yüzlerche bowaq késelge giriptar bolup ölidiken. Bu yerde ikki sinipliq bir mektep bilen bir iptida'iy shipaxana bar iken. Afghanistan xelqining eng zor ghayisi yaxshi turmushqa érishish üchün chet'elge chiqip kétish iken. 1979-Yili sabiq sowét ittipaqi armiyisi afghanistan'gha bésip kirgendin bügünigiche 6 milyon etrapida afghanistanliq bashqa döletlerge qéchip ketken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet