Америкида “11 - сентәбир вәқәси” ниң 13 йиллиқи хатириләнди


2014.09.11
dunya-sod-merkizi-koyuwatqan-korunush-305.jpg Дуня сода мәркизиниң көйүватқан көрүнүши. 2001-Йили 11-сентәбир, ню йорк.
AFP


Пәйшәнбә күни әтигәндә, ню - йорк шәһириниң манхаттан районидики кона дуня сода мәркизиниң қошмақ бинаси орнида өткүзүлгән “11 - сентәбир вәқәси” ни хатириләш мурасими, бурунқила охшашла америка дөләт марши оқуш, буниңдин 13 йил аввал террорлуқ һуҗумда өлгән қурбанларға сүкүттә туруш, қурбанларниң исмини оқуш билән башланди.

Шу күни, террорлуқ һуҗумда өлгән қурбанларниң аилә - тавабиатлири, уруқ - туғқанлири, президент обама, ханими мишил обама вә алақидар кишиләр ню - йорк, вашингтон, пенсилванийә штатиниң петисбург даласидики мурасимда йәнә бир қетим җәм болуп, америка тарихийдики бу паҗиәлик вәқәниң қурбанлирини ядлиған болсиму, бирақ бу йиллиқ хатириләш паалийити, америка оттура - шәрқ районида ислам дөлитиниң тәһдитигә учрап, террорлуққа қарши йәнә бир қетимлиқ һәрбий таллашқа дуч кәлгән мәзгилдә өткүзүлгән иди.

Президент обама 11 - сентәбир һарпа ахшими америкилиқларға сөзлигән телевизийә нутқида, америкиниң ирақ - шам ислам дөлитигә қарши истратегийәсини җакарлап, ираққа қуруқлуқ қошуни әвәтмәйдиғанлиқи, бирақ һава һуҗуми, инсани ярдәм, мәслиһәтчи қисим, райондики дөләтләр билән болған һәмкарлиқ, ирақ вә корд қошунлириға техника һәм башқа җәһәтләрдики ярдәмни күчәйтидиғанлиқини елан қилған.

У мундақ дегән: мән ениқ қилип ейтқандәк, биз дөлитимизгә тәһдит салған террорчиларни, уларниң қәйәрдә болушидин қәтий нәзәр йоқитимиз. Бу дегәнлик мән ирақ вә сүрийидә ирақ - шам ислам дөлитигә қарши иккиләнмәй һәрикәт қоллинимән дегәнликтур. Бу мениң президентлиқимниң түп принсипи. Әгәр сән америкиға тәһдит салсаң, сениң қачидиған һечқандақ йериң қалмайду.

2001 - Йили 11 - сентәбир күни террорчилар гөрүгә еливалған 1 - айропилан әтигән саәт 8:46 минут өткәндә, дуня сода мәркизиниң шимали бинасиға, саәт 9:03 минут өткәндә 2 - айропилан җәнубий бинасиға келип соқулған. 3 - Айропилан шу күни саәт 9:37 дә америка дөләт мудапиә министирлиқиниң бәш бурҗәклик бинасиға келип урулған. 4 - Айропилан саәт 10:03 өткәндә пенсилванийә штатиниң петисбург наһийисидики бир далаға чүшүп кәткән. Ню - йорктики дуня сода мәркизиниң 2 қошмақ бинасиниң бири, саәт 9:59да, йәнә бири саәт 10:28 дә ғулап чүшкән иди.

Вашингтон әтрапидики америка дөләт мудапиә министирлиқиниң бәш бурҗәклик бинасида өткүзүлгән мурасимға президент обама, дөләт мудапиә министири чак хейгил, америка армийәси штаб башлиқлири бирләшмисиниң рәиси майкел дәмсей қатарлиқ кишиләр иштирак қилди. Президент обама мурасимда 11 - сентәбир қурбанлириниң аилә тавабиатлириға хитаб қилип, террорчиларниң хаталашқанлиқини билдүрди.

У: биз америкилиқлар болуш сүпитидә бәрдашлиқ бериш күчини силәрдин алдуқ. Силәрдики сөйгү ашу парлақ вә яп - йешил әтигән бизгә һуҗум қилған кишиләрниң нәпритигә әң ахирқи җавабни бәрди. Улар бизниң биналиримизни өрүветиш, хәлқимизниң өлтүрүштин артуқ ишларни қилғанлиқини ойлиған. Улар бизниң роһимизни сундуруп, дуняға уларниң вәйран қилғучи күчи биздин қудрәтлик вә қәтий икәнликини намаян қилмақчи болди. Бирақ силәр вә америка, уларниң хаталашқанлиқини испатлидиңлар, дәп көрсәтти.

“11 - сентәбир вәқәси” америка тарихидикила әмәс, пүткүл дуня тарихийдики бир зор бурулуш нуқтиси болуп қалди. Бу вәқә билән тәң чоң дөләтләр оттурисидики хирис вә риқабәтләр бир мәзгиллик қайрип қоюлуп, дуня террорлуққа қарши туруш дәвригә қәдәм қойған.

Уйғур тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, уйғурлар бу дәврдә еғир бузғунчилиққа учриған хәлқләрниң бири. Хитай һөкүмити америкиниң террорлуққа қарши туруш урушини пурсәт билип, уйғурларниң сиясий, иқтисадий, иҗтимаий мәдәнийәт, тил, дин, нопус вә башқа җәһәтләрдики барлиқ һәқ - һоқуқлириға бузғунчилиқ қилған.

Америка уйғур бирләшмиси чаршәнбә күни “11 - сентәбир вәқәси” ниң 13 йиллиқини хатириләп елан қилған баянатида бу нуқтини тәкитләп, хитайниң сияситини өзгәртишкә, уйғурлар билән диалог өткүзүп, шәрқий түркистан вәзийитини яхшилашқа чақирған.

Америка уйғур бирләшмисиниң муавин рәиси илшат һәсән әпәндиниң көрситишичә, “11 - сентәбир вәқәси” америкида йүз бәргән болсиму, бирақ у уйғурларға еғир зиян салған. Хитай һөкүмити бу вәқәни пурсәт билип, уйғур турмушиниң барлиқ саһәсигә бузғунчилиқ қилған вә уларниң күндилик паалийитини контрол қилған.

У мундақ деди: бу вәқә пәқәт америкиғила әмәс, биз уйғурларғиму наһайити чоң зиян йәткүзгәнликини, уйғурларниң бешиға наһайити чоң бир тарихий апәт болғанлиқини кейин туйдуқ. Һәтта гәп қилғанларни, хитайниң зораванлиқиға қарши чиққан һәр қандақ паалийәтни, мәйли у қәләм күриши болсун, мәйли у сөз болсун яки һәқиқәтән бир қаршилиқ вә намайиш болсун, һәммини террорлуққа болупму америка афғанистанға киргәндин кейин, бу йәрдә бир нәччә уйғурни болуп қелиши вә тутулушини чәтәлдики террорлуқ тәшкилатиға бағлап, уйғурни һәммә җәһәттин бирақла йоқитиш тактикисиға өтти. Һәтта мақалә язғанларниму шуниң билән маркилап, шу аталғу билән йоқитишқа башлиди. Шуниңға бу, уйғурларниң етиқади, диний йүрүш - туруши, өрп - адәт, роза тутуштин тартип, намаз өтүшигичә турмушиниң һәр бир саһәсигә тәсир қилди.

Америка уйғур бирләшмиси баянатида йәнә, “11 - сентәбир вәқәси” ниң 13 йиллиқ мунасивити билән қурбанларға һаза тутидиғанлиқи, уларниң аилә - тавабиатлириға һесдашлиқ қилидиғанлиқини билдүрүп, бирақ хәлқара җәмийәткә хитайниң бу вәқәни суйиистемал қилғанлиқини хатириләткән.

Баянатта көрситишичә, хитай “11 - сентәбир вәқәси” ни суйиистемал қилип, уйғур террорлуқини көтүрүп чиққан болсиму, бирақ у һазирға қәдәр мустәқил тәрәпләр испатлиған буниңға аит бирәр пакитни көрситип бақмиған.

Илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, уйғур илиниң һазирқи җиддий вәзийити хитайниң “11 - сентәбир вәқәси” пурсәт билип, уйғурларға қарши йолға қойған қаттиқ қол сияситиниң мәһсули.

У мундақ деди: мушу “11 - сентәбир вәқәси” дин кейин хитайниң уйғурларни террорлуққа бағлап йоқитиш сиясити кәскинлишип, тәдриҗий һалда уйғур турмушиға сиңип кириши билән, һәммә уйғурни қарши тәрәпкә хитай өз қоли билән иттирип бәрди һәм өткүзүп бәрди. Буниң әң юқири пәллиси “5 - июл қирғинчилиқи”. Буни мушу он нәччә йилдин буянқи хитайниң зулум сияситиниң нәтиҗиси, десәк болиду. Хитай тәдриҗий һалда бизниң хәлқимизни там түвигә қистап апирип, әң ахирида қолиға немә чиқса шуни елип, йол издәшкә мәҗбур қилди.

2001 - Йили 11 - сентәбир күни 1 - айропилан ню - йорктики дуня сода мәркизиниң шималий бинасиға урулғанда мәзкур бинаниң 90 нәччинчи қәвитидики бир ресторанида ишләйдиған өзбекистанлиқ яш уйғур қизи гөһәр сейит мәмәт әтигәнлик исмениси әмдила башлиған иди. Һечқандақ қечиш имканийити болмиған әһвалда, гөһәр сейит мәмәт, шу күнкин террорлуқ һуҗумниң қурбаниға айланди.

Мәрһумниң һазир америкида олтурушлуқ ата - аниси сейит мәмәт ака вә пәридә һәдиләр, һәр йили ню - йорк манхаттандики “11 - сентәбир вәқәси” ни хатириләш паалийитигә қатнишип кәлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.