Америка президент сайлиминиң нәтиҗиси вә униң кәлгүсидики америка-хитай мунасивитигә тәсири

Мухбиримиз әзиз
2016.11.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
donald-trump.jpg Америкидики җумһурийәтчиләр партийисиниң вәкили доналд трамп сайлам җәрянида сөзләватқан көрүнүш. 2016-Йили 8-ноябир, ню йорк.
AFP

Америкидики җумһурийәтчиләр партийисиниң вәкили доналд трампниң йеңи бир нөвәтлик америка перезиденти болуп сайланғанлиқи һәққидики хәвәр пүтүн дуня ахбаратлиридики әң қизиқ нуқтиға айланған бир пәйттә трамп һакимийәт бешиға чиққандин кейин америкиниң хитайға қаратқан сиясәтлиридә қандақ өзгиришләрниң болидиғанлиқи бу һәқтики муһакимиләрниң муһим нуқтилиридин болуп қалди. Бу мунасивәт билән бир қисим уйғур вәзийәт анализчилириму радийомиз зияритини қобул қилип, бу әһвалниң хитай вә уйғурлар вәзийитигә көрситидиған тәсири һәққидә өз пикрини баян қилди.

9-Ноябир сәһәрдә пүтүн дуняниң ахбарат саһәси америкида төт йилда бир өткүзүлидиған президент сайлиминиң нәтиҗисини бәс-бәстә хәвәр қилди. Америкидики җумһурийәтчиләр партийисиниң президент кандидати доналд трамп өзиниң сайлам рәқиби хиларий клинтонни мәғлуп қилип, америкиниң келәр нөвәтлик президенти болуп сайланди. Дәрвәқә доналд трамп сайлам риқабитигә чүшкәндин буян изчил һалда “америкиниң мәнпәәти һәрқандақ нәрсидин әла” дегән мәркизий идийә бойичә америкиниң кәлгүси мәнпәәтлиридә қаттиқ мәвқәдә туруш лазимлиқи һәққидә сөз қилип келиватқан иди. Униң йәнә мусулманларни америкиға келиштин тосуветиш, мексика көчмәнлириниң америкиға киривелишиниң алдини елиш қатарлиқ тәрәпләрдә сөз қилиши көп қисим кишиләр тәрипидин “21-әсирдә тәтүр муқам товлаш” дәп тәнқидләнгән иди. Дәрвәқә сайлам нәтиҗиси елан қилинғандин кейин кишиләрниң һәммидин бәк һәйран болғини ашкара сорунларда америкиниң қиммәт қаришиға хилап сөз қилған бир кишиниң сайламда утуп чиқиши болғанлиқи мәлум болмақта. Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән мушу һәқтә тохтилип, дуня җамаәтчиликиниң сайлам нәтиҗисидин һәйран болғанлиқиниң сәвәблири һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Әмма доналд трампниң сайлам нәтиҗиси елан қилинғандин кейинки “ғәлибә нутқи” да униң илгирики сайлам нутуқлиридин рошән дәриҗидә пәрқлиқ мәзмунларниң оттуриға чиқиши бир қисим кишиләрни техиму һәйран қалдурди. Болупму униң “ғәлибә нутқи” дики муну сөзлири алаһидә диққәт қозғиди.

У мундақ деди: “һазир америка үчүн ихтилапниң җараһәтлиригә дава қилишниң пәйти кәлди. Биз иттипақлишишимиз лазим. Пүткүл җумһурийәтчиләр вә демократлар, шундақла мустәқил партийәләргә шуни ейтимәнки һазир бизниң уюл таштәк уюшуп бир хәлқ болушимизниң вақти йәтти. Мән баштин ейтип келиватқандәк бизниң қиливатқинимиз қандақтур күрәш әмәс, бәлки ишәнгүсиз дәриҗидики улуғ һәрикәт. Бу һәрикәт өз дөлитини сөйгүчи милйонлиған әр-аялларниң өзлири вә өз бала-чақилири үчүн (америкини) техиму изгү бир маканиға айландуруш арзусида қилған җапалиқ әмгәклири асасида рояпқа чиққан. Бу һәркәттә һәммила ирқ, һәммила дин, барлиқ иҗтимаий арқа көрүнүшләр, шундақла түрлүк етиқад шәкиллири зич муҗәссәмләнгән болуп, ашу кишиләрниң йүрәклири ‛америка һөкүмити мушу хәлқ үчүн хизмәт қилсикән‚ дегән арзуда янмақта. Дәрвәқә бу арзу ишқа ашқуси. Һәмкарлишип иш көрүш арқилиқ биз дөлитимизни қайта қуруп, ‛америка чүши‚ни әмәлгә ашуруштәк җиддий вәзипини қолимизға алалаймиз.”

Доналд трампниң америка җамаити арисида вә дуня ахбарат саһәсидә һазирқи заман қиммәт қаришиниң өлчәмлиригә хилап мәзмундики сөзлири үчүн тәнқидләнгән туруқлуқ йәнә бу қетимқи сайламда йеңип чиқишидики сәвәбләр һәққидә канададики уйғур сиясий паалийәтчи мәмәт тохти өз қарашлирини баян қилди.

Америка һөкүмитиниң ташқи сияситидә изчил муһим орунда туруп кәлгән америка-хитай мунасивитигә бу қетимқи сайлам арқилиқ вуҗудқа кәлгән һакимийәтниң қандақ тәсир көрситиш еһтималлиқи һәққидә соралған соалға қарита елшат һәсән өз қарашлирини оттуриға қоюп, бу сиясәтләрниң һәрқачан америка һөкүмитиниң еһтияҗи бойичә бир яқлиқ болидиғанлиқини тәкитлиди.

Мәмәт тохти болса бу һәқтә өз қаришини оттуриға қоюп, доналд трамп һакимийәт бешиға чиққандин кейин америка һөкүмити илгирики йилларда йолға қойған инсан һәқлири вә башқа һәқ-һоқуқ мәсилилири һәққидики сиясәтләрниң бир яққа қайрилип қелиш еһтималлиқини алға сүрди.

Дәрвәқә йеңи президент сайлими вә униң америка - хитай мунасивитигә көрситидиған тәсири һәққидә қизғин муназириләр болуватқан бир пәйттә буниң икки мәмликәт оттурисидики ташқи сиясәт алақисида муәййән орун игиләйдиған уйғурлар мәсилисигә қайси дәриҗидә бағлиқ болушиму кишиләрниң диққитигә сазавәр болмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.