Хитай, ақ ташлиқ китабида қошна дөләтләр вә америкини “тәһдит” дәп көрсәтти

Мухбиримиз ирадә
2013.04.16
xitay-vyetnam-dengiz-teweliki-305.jpg Хитай парахотиниң вйетнам деңиз тәвәликигә қанунсиз киргинигә қаршилиқ намайиш. 2011-Йили 5-июн.
AFP

Бүгүн хитай мудапиә министирлиқи ақ ташлиқ китаб елан қилип, хитайниң хәвпсизликиниң көп тәрәплимә хирисларға дуч келиватқанлиқини билдүрди. Хитай бу доклатида америкиниң исмини очуқ тилға алмай туруп, униң тинч окяндики һәрбий мәвҗутлуқини ашурушини тәнқид қилған вә бу әһвалниң районниң вәзийитини җиддийләштүрүвәткәнликини илгири сүргән. Әмма көзәткүчиләр хитайниң райондики һәрикәтлирини қошна дөләтләр арисида хатирҗәмсизлик яритиватқан асаслиқ сәвәб, дәп көрсәтти.

Сәйшәнбә күни хитай мудапиә министирлиқи хитай армийисиниң истратегийилик пилани болған ақ ташлиқ китабни елан қилди. Бу хитай армийисиниң функсийиси, вәзиписи, истратегийиси һәққидә бир қәдәр әтраплиқ мәлумат берилгән тунҗи доклат һесаблиниду. Доклаттин қариғанда, хитай қуруқлуқ армийисиниң 850 миң, деңиз армийисиниң 235 миң, һава армийисиниң 398 миң болуп җәмий 1 милйонға йеқин әскири бар болуп, хитайниң 2012-йилидики һәрбий хираҗити илгирики йиллардин 11.2 Пирсәнт өрләп, 100 милярд доллардин ашқан. Хитай армийиси һазирғичә 23 дөләт билән истратегийилик һәмкарлиқ мәркизи қурған.

Доклатта хитай армийисиниң вәзиписи деңиз тәвәликидә дөләтниң игилик һоқуқи вә мәнпәитини қоғдаш вә чәтәлләрдә һоқуқ вә мәнпәитини қоғдаштин ибарәт икки чоң тема астида чүшәндүрүлгән болуп, униңда алаһидә тәкитләнгән мәсилиләрдин бири, хитайниң хәвпсизлики мәсилисидур. Униңда хитайға террорлуқ, бөлгүнчилик вә радикаллиқтин келидиған тәһдитниң ясиливатқанлиқи, тәйвәнниң мустәқилчи күчлириниң буниң ичидики әң муһими икәнлики билдүрүлгән. Буниңдин сирт, хитай армийиси ақ ташлиқ китабта америкиниң исмини биваситә тилға алмай туруп, америкиниң тинч окян районидики паалийәтлирини район вәзийитини җиддийләштүрүватқан амил, дәп көрсәткән. Униңда мундақ дейилгән:
-Бир қисим дөләтләр асия тенч-окян районида һәрбий һәмкарлиқлирини күчәйтти. Бәзи дөләтләрниң райондики һәрбий мәвҗутлуқлирини ашуруши район вәзийитиниң кәскинлишишигә сәвәб болмақта.

Ақ ташлиқ китаб, хитайниң әтраптики қошна дөләтләр билән болған игилик һоқуқи мәсилисидә тохталғанда “әтраптики қошна дөләтләрниң һәрикәтлири вәзийәтни техиму мурәккәпләштүрүвәтти. Улар өзиниң һәрбий күчини зорайтмақта. японийиму сенкаку арили мәсилисидә тохтимай кашила чиқармақта” дегәнгә охшаш ибариләрни ишләткән. Әмма хәлқара мәтбуатларда елан қилиниватқан мулаһизиләрдә көзәткүчиләр хитайниң күнсайин зорийиватқан һәрбий күчи вә очуқ-ашкара болмаслиқиниң қошна дөләтләрни мушундақ тәдбир елишқа мәҗбурлаватқанлиқини билдүргән. Хитай ишлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди болса, хитай, қошна дөләтләр вә районда мәнпәити болған америкидәк дөләтләр билән болған мунасивәттә сәвәб билән нәтиҗини алмаштуруп қоюватқанлиқтин район вәзийитиниң кәскинлишиватқанлиқини билдүрди.

Хитай билән җәнубий деңиз районида игилик һоқуқи күриши қиливатқан дөләтләр арисида вйетнам, тәйвән, бруний вә филиппин қатарлиқ дөләт вә районлар бар. Хитай һөкүмити ақ ташлиқ китабта бу дөләтләрниң һәммисини тәнқид қилиш билән биргә, вйетнамниң өткән йил ичидә һәрбий хираҗитини әң көп зорайтқан дөләтликини ипадә қилған. Китабта, хитай “көп тәрәплимилик вә мурәккәп хәвпсизлик тәһдитлиригә йолуқуватиду” дәп баян қилинған болуп, көзәткүчиләр, хитайниң иқтисадини тәрәққий қилдуруш үчүн африқа вә латин америкиға охшаш йирақ қирлардиму паалийәт қилиши керәклики, әмма хитайниң бу районлардики һәрикитиниң охшашла башқа дөләтләр билән мәнпәәт тоқунуши пәйда қилидиғанлиқини, хитайниң “көп тәрәплимә тәһдит” дейиш арқилиқ әмәлийәттә өзи билән игилик һоқуқи күриши қиливатқан қошна дөләтләрни, америкини вә юқириқи африқа вә латин америкисидики иқтисадий риқабәтчилирини көздә тутуватқанлиқини билдүрди.

Хитай армийиси ақ ташлиқ китабида бундин кейин армийиниң заманивилишиш қурулушини техиму чиң тутуп елип баридиғанлиқини билдүрүш билән биргә, хитай армийисиниң һәр вақит өзини қоғдаш характерлик вә тинчлиқпәрвәр бир сиясәт йүргүзүп кәлгәнликини тәкитлигән. Әркин әкрәм әпәнди болса, хитай армийисиниң өзини қоғдаш биләнла чәклинип қалмайдиғанлиқини, буниң тарихтиму көрүлгән бир әһваллиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.