Даниял руссел: “асия тинч окян районида қанунға таянған бир система бәрпа қилиш америка дипломатийәсиниң муһим нуқтиси”

Мухбиримиз ирадә
2014.04.01
shi-jinping-obama-sohbet.jpg Америка президенти барак обама билән хитай президенти ши җинпиң ақсарайда сөһбәттә. 2012-Йили 14-феврал, вашингтон.
AFP

Сәйшәнбә күни америкидики “асия җәмийити” ниң орунлаштуруши билән “обама һөкүмитиниң асияға қаратқан сиясити” намлиқ телефон сөһбәт йиғини өткүзүлди.

Бу сөһбәттә америка дөләт ишлири министирлиқиниң шәрқий асия вә тинч окян ишлириға мәсул муавин министири даниял руссел сөз қилип, обама һөкүмитиниң2-төт йиллиқ асия сиясити, америкиниң асиядики дөләтләр билән болған иқтисадий, сиясий мунасивәтлири үстидә тохталди.

Америка дөләт ишлири министирлиқиниң шәрқий асия вә тинч окян ишлириға мәсул муавин министири даниял руссел бүгүнки телефон сөһбәт йиғинида қилған сөзидә, мухбирларға обама һөкүмитиниң 2-төт йиллиқ һакимийәт мәзгили һесаблинидиған 2014-йилидики районға қаратқан сияситиниң муһим нуқтилирини чүшәндүрүп өтти. У сөзидә, алди билән асия тинч окян райониниң америкиниң мәнпәәти үчүн һәл қилғуч әһмийәткә игә икәнликини, шуңа америкиниң бундин кейинки сияситиниңму давамлиқ һалда асия әллири билән болған һәр тәрәплимилик мунасивәтни күчәйтип, америкиниң мәнпәәтини капаләткә игә қилиш йолида болидиғанлиқини әскәртип өтти. У буниң үчүн бу йил кирә -кирмәйла америка дөләт ишлири министири җон керрий башчилиқидики һәр дәриҗилик дипломатларниң америка билән асия әллири арисидики иқтисадий, сиясий мунасивәтләрни күчәйтиш, келимат өзгириши, муһит мәсилилири вә демократийини тәшәббус қилиш қатарлиқ мәсилиләрдики хизмәтлирини башливәткәнликини билдүрди. У бу йил асия тинч окян районида җәмийәт қурулуши вә демократийини илгири сүрүш үчүн муһим бир йил болидиғанлиқини ейтти.

Даниял россел сөзидә, асия тинч окян райони билән болған мунасивәтләрдики муһим нуқтилар үстидә айрим-айрим тохтилип өтти. У алди билән иқтисадий һәмкарлиқлар үстидә тохтилип “иқтисадий паалийәтләрни күчәйтиш һәм америка үчүн, һәм район дөләтлириниң мәнпәәти үчүн охшашла интайин муһим, буниң үчүн иқтисадий һәмкарлиқни ашуруш 2014-йилдики депломатийиниңму муһим нуқтиси болиду” дәп тәкитлиди. У иккинчи муһим мәсилини болса, муһит мәсилиси дәп көрсәтти вә район дөләтлиридики иқтисадий тәрәққиятниң даимийлиқини сақлап қелиш үчүн муһит булғинишиниң алдини елиш керәкликини тәкитлиди. У дөләт ишлири министири җон керрийниң бир қисим дөләтләр билән йәнә су башқуруш, юқумлуқ кесәлликләрни тосуш, давамлиқ тәрәққиятқа капаләтлик қилидиған саһәләр бойичә һәмкарлишиш пиланлирини имзалиғанлиқини билдүрди. У йәнә америка вә хитайниң дунядики икки чоң енергийә истемалчиси болуш сүпити билән “келимат өзгириши” мәсилисидә һәмкарлишип, мәсулийәтчанлиқ билән тәрәққий қилиш йоллири үстидә издиниватқанлиқини, америкиниң йәнә японийә билән “пакиз енергийә” қурулушида һәмкарлишиватқанлиқини, бу җәһәттә икки дөләт тәтқиқатчилириниң бирликтә ишләватқанлиқини ейтти.

Даниял россел йәнә, америкиниң районға қаратқан дипломатийисидики 3-муһим нуқтини демократийини тәшәббус қилиш дәп көрсәтти. У, америкиниң шундақла түрлүк һөкүмәткә қарашлиқ болмиған мустәқил органланиң район дөләтлиридә сағлам бир иҗтимаий җәмийәт қуруп чиқиш үчүн түрлүк хизмәтләрни қиливатқанлиқини, буниң үчүн америкиниң бу районларда аялларни, яшларни тәрбийиләш, инглизчә өгитиш, алий мәктәпләрдә оқуғучи тәрбийиләшкә охшаш программиларни йолға қоюп, мәбләғ аҗритиватқанлиқини, бу хил программиларниң америка вә униң мәнпәәти үчүн муһим рол ойнап, икки тәрәп мунасивәтлирини күчәйтидиғанлиқини шундақла америкиниң қиммәт қаришини тәшәббус қилишқа пайдилиқ икәнликини ейтти.

У сөзидә, демократийә, кишилик һоқуқ, пикир әркинлики, ахбарат әркинлики мәсилисиниң америка сияситиниң муһим нуқтиси икәнликини әскәртип туруп “бизниң дипломатийәмизни юқирида тилға елинған һоқуқлардин шундақла тоғра бир һакимийәт амилидин айрип қарашқа болмайду. Чүнки биз юқиридикиләрни районниң парағити, тәрәққияти вә муқимлиқи үчүн кәм болса болмайдиған амиллар, дәп қараймиз” дәп әскәртти. У бу һәқтики сөзигә мисал қилип, америкиниң берма, малайшия қатарлиқ дөләтләрдә демократийилик һәрикәтләрни қоллаш үчүн қиливатқан хизмәтлири үстидә тохтилип өткәндин кейин, хитайдики кишилик һоқуқ мәсилиси үстидә тохталди. У хитай билән америка арисидики дипломатийилик алақиләрдә кишилик һоқуқниң һелиһәм муһим мәсилә икәнликини билдүрүп “биз һәр қетим хитай сиясәтчилири билән бир йәргә кәлгәндә, кишилик һоқуқ актиплириниң, өктичи пикирдики кишиләрниң қанунсиз тутқун қилиниш, қолға елиниши, мухбирларниң чәклимигә учриши, ахбарат-учурниң қамал қилинишидәк мәсилиләрни оттуриға қоюп келиватимиз. Чүнки биз, бу мәсилиләрни хитайдики муқим тәрәққият вә тәрәққиятниң даимийлиқиға тәсир көрситидиған муһим мәсилә, дәп қараймиз” деди.

Даниял руссел сөзи давамида, асия тинч окян районидики муһим вә һәл қилинишни күтүп ятқан мәсилиләр үстидә тохталғанда, алди билән шималий корейәниң ядро мәсилисини тилға алди. Андин җәнубий деңиз вә шәрқий деңиздики игилик һоқуқ күришини тилға алди. У сөзидә, хитайниң шәрқий деңиз вә җәнубий деңиздики аралларниң игилик һоқуқ мәсилисидики позитсийиси үстидиму тохтилип “биз хитайниң бу районларда биарамчилиқ пәйда қилидиған, тәһдит характеридики һәрикәтләрни қиливатқанлиқини көрүватимиз. Лекин бу һәргизму игилик һоқуқ мәсилилирини һәл қилидиған йол әмәс. Әлвәттә америка у йәрдә игилик һоқуқи барлиқини илгири сүргини йоқ. Әмма биз бу түрдики игилик һоқуқ давалирини һәл қилишниң бирдин-бир чарисиниң хәлқара қанунлар икәнликини хитайниң сәмигә селип қоймақчи. Бу хил мәсилиләр дипломатийә арқилиқ һәл қилиниши керәк. Алақидар дөләтләр һәммиси иғвагәрчиликтин сақлинип, район муқимлиқиға тәсир көрситидиған ишлардин узақ туруши керәк” дәп әскәртти.

Даниял руссел сөзиниң ахирида, йәнә бир қетим америкиниң немә үчүн райондики мәсилиләргә бунчә йеқиндин көңүл бөлидиғанлиқиға изаһат берип “асия тинч окян районидики мәвҗутлуқини қоғдаш америкиниң истратегийисидики муһим нуқтиларниң бири. У америкиниң истратегийилик мәнпәәтигә биваситә тақишиду. Биз асияда болмисақ болмайду. 2014-Йилида бизниң райондики нишанимиз вә мәркәзлишидиған нуқтимиз-қанунға вә очуқ-ашкарилиққа таянған бир система бәрпа қилишни тәшәббус қилиштур. Бу пәқәт америкиниңла арзуси әмәс, бу шундақла һәм японийә, җәнубий корейә, австралийәгә охшаш демократик шериклиримизниңму ортақ арзуси” деди.

Кейин мухбирларниң соал сораш қисмиға өткәндин кейин, бир мухбир даниял росселдин хитай һөкүмитиниң һазир җәнубий деңиз мәсилисидә тутуватқан позитсийисини хатирилитип туруп, америкиниң хитайниң бу хил позитсийисини тохтитиш үчүн немә қилидиғанлиқи һәққидә конкретрақ чүшәндүрүш беришини сориди. Даниял россел буниңға җавабән америкиниң хитай һөкүмитиниң бәзи иғва, тәһдит характерлик һәрикәтләр арқилиқ мәқситигә йетәлмәйдиғанлиқини әскәртип туруп “хитай қошна дөләтләр билән болған мунасивәткә диққәт қилиши керәк. Қошнилирини биарам қилип, уларни рәнҗитиш пайда кәлтүридиған әһвал әмәс. Америка һәр вақит мәсилини дипломатийә арқилиқ, сөһбәт-музакирә арқилиқ һәл қилиш тәрәпдари болуп кәлди, хитай һөкүмити америка билән һәм шундақла башқа алақидар дөләтләр билән сөһбәткә олтуруши керәк. Хитайниң бундақ позитсийиләрдә болуши хитай һәққидики гуманларни күчәйтиду. Биз хитайниң районда қанунға таянған бир система қурушниң һәм хитайниң, һәм башқа дөләтләрниң һәм районниң мәнпәәти үчүн муһимлиқини тонуп йетишини үмид қилимиз” деди.

Йәнә бир мухбир хитайниң шималий корейә мәсилисидиму америка билән һәмкарлашмайватқанлиқини, шималий корейәниң ядро қорал ишләпчиқиришини тохтитиш мәсилисидә хитайниң шималий корейәгә йетәрлик бесим ишләтмәйватқанлиқини, өз алдиға тиҗарий мунасивәтләрни орнитиватқанлиқини тилға елип, америкиниң бу мәсилини қандақ һәл қилмақчи болуватқанлиқини сориди. Даниял бу соалға җаваб бәргәндә, хитай вә шуниңдәк башқа дөләтләр һәммиси шималий корейәниң ядро мәсилисиниң район муқимлиқиға тәсир көрситидиған әң зор тәһдитликини тонуп йетиши керәкликини әскәртти вә шималий корейә мәсилисигә сәл қараш хитайниң өзиниң мәнпәәтигиму зиянлиқ. Хитай бу мәсилидиму америка билән вә хәлқара җәмийәт билән һәмкарлишиши керәк” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.