Мәркизий асияда явроасия иқтисади иттипақи вә йипәк йоли иқтисади бәлвеғиниң лайиһилири әмәлгә ашурулмақчи

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017.01.20
yeni-yipek-yolu-pilani.jpg Йеңи йипәк йоли төмүр йоли пилани көрсәтмиси
RFA/Arslan

Кейинки вақитларда аммиви ахбарат васитилиридә, болупму русийә, қазақистан, қирғизистан, белорусийә вә таҗикистанниң әзалиқидики явроасия иқтисади иттипақи вә хитайниң йипәк йоли иқтисад бәлвеғиниң мәркизий асия мәмликәтлири иқтисадидики роли һәм тәсири һәққидә мутәхәссисләрниң пикир-тәхминлириниң елан қилиниши давам қилмақта. Қазақистанниң “спутник” ахбарат торида 16-январда елан қилинған “йипәк йоли: һәммә йоллар хитайға маңиду” намлиқ мақалидә қазақистанлиқ вә қирғизистанлиқ мутәхәссисләрниң бу икки чоң иқтисадий лайиһиләр һәққидики қарашлири оттуриға қоюлған болуп, мақалә аптори мария шелудякованиң ейтишичә, москвадики русийә хәлқ игилики вә дөләт хизмити академийисидә һәр йили өтидиған мәшһур иқтисадчи алим йегор гайдар хатирисигә беғишланған илмий муһакимә йиғинида җәм болған һәр хил мәмликәтләрниң мутәхәссислири хитайниң мәркизий асиядики тәсир даирисиниң күчийишини муһакимә қилған. У хитайниң қандақла болмисун өз лайиһилирини әмәлгә ашурушта сөзсиз өз шәртлирини қойидиғанлиқини, мәбләғ салған тәқдирдә һәм асасий иш маңғузғучиларниң, һәм ишчиларниң хитайлар болуши лазимлиқини, мәбләғни қайтуруш қәрәллириниң қаттиқ болидиғанлиқини әскәртип, бу җәһәттә “мәркизий асия мәмликәтлири хитайға беқинди болуп қелиштин сақлиналамду ?” дегән қарашни илгири сүриду.

Қирғизистанниң сабиқ һөкүмәт башлиқи җоомарт оторбайеф йипәк йоли иқтисадий бәлвеғиниң мәркизий асия дөләтлириниң ички мумкинчиликлирини әмәлгә ашурушта сөзсиз ярдәмлишидиғанлиқини, әмма келәчәктә буниңдин бирәр пайда елиш үчүн бир қатар мәсилиләрни һәл қилишниң зөрүрлүкини илгири сүргән. У мундақ дәйду : “мәркизий асияда йипәк йолиниң келәчәк тәрәққият җәряни икәнликини чүшиниш һаҗәт. Хитай тәрәпниң бизниң бәшлик, йәни оттура асия җумһурийәтлири билән музакирилири башлиниватиду, лекин әнәнивий усулларниң әмди әһмийити йоқ.”

Мутәхәссис һазирқи күндә мәмликәт капалити астида қәризгә мәбләғ селишниң анчә пайдилиқ әмәсликини, буниңға мәмликәтләр арисидики мунасивәтләрдә үзүлүшләрниң сәвәб болуватқанлиқини, әмди өз-ара бирлишип ишләшниң йеңи йоллирини тепишниң муһимлиқини көрситип, йәнә мундақ дегән: “әслидә бизниң иқтисадлиримизниң ички мумкинчиликлири интайин көп, хитай үчүнму мәркизий асияниң келәчики бар. Әмма, шараитлар бар-мәмликәтләр икки чоң дөләт, йәни русийә вә хитай билән мунасивәтлирини саватлиқ түзүши лазим.”

Иқтисадчиларниң қаришичә, оттуз йилдин кейин дуня тавар оборотиниң йеримини асия ишләпчиқиридиған болуп, асия тоғрилиқ гәп қилғанда һәммидин аввал хитай көздә тутулиду. Иқтисадта бурулуш һасил қилиш үчүн йипәк йолиға қошулуш һаҗәттур, буниңдин башқа амал йоқ. Бир туташ саһәләрни өз ичигә алған лайиһиләрни әмәлгә ашурушқа хитай 45 милярдтин ошуқ мәбләғ аҗритишни тәклип қилмақта. Бәзи конкрет лайиһиләр болса әмәлгә ашурулуватиду.

Қазақистанниң “астана хәлқара малийә мәркизи”ниң башлиқи қайрат келимбетофниң пикричә, қазақистан өз һесабиға бәзи лайиһиләрни әмәлгә ашурушқа киришкән болуп, юқирида аталған икки чоң лайиһини бирләштүрүш үчүн лазим болған бәзи саһәләр тәйярлинип болған. У мундақ дегән: “биз өз пулимизға наһайити чоң ишни қилдуқ: хитай вә қирғизистан чегрилиридики төмүр йолларниң қошулуши, миңлиған километир төмүр йолларниң ясилиши, ақтавдики деңиз портиниң кеңәйтилиши вә башқилар.” қ. Келимбетоф мәркизий асия мәмликәтлиригә мәбләғниң еқип кириватқанлиқини, әмди келәчәкниң хитай билән қандақ мунасивәт орнитишқа бағлиқ икәнликини тәкитлигән.

“қазақахбарат” агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, қазақистан президенти йенидики қазақистан истратегийилик тәтқиқатлар институти мудири йерлан каринниң сөзлиригә қариғанда, бу йили хитай өзиниң мәркизий асияға мәбләғ селишини йәниму давам қилмақчи. 2017-Йили қазақистанда омумән қазақистан-хитай бирләшкән лайиһилиридин нөвәттики 12 мәбләғ лайиһисиниң әмәлгә ашурулуши башлиниду. Қирғизистанда “шимал-җәнуб йоли”, бишкәк иссиқ електр истансийисини заманивийлаштуруш охшаш чоң лайиһиләрни әмәлгә ашуруш давамлишиду. Шундақла түркмәнистан, өзбекистан, таҗикистан, қирғизистан вә хитайни бесип өтидиған “мәркизий асия-хитай газ турубиси”ниң төт тармиқини селиш давамлишиду.

“туран” университетиниң иқтисадчи доктори гүлҗаһан һаҗийеваниң пикричә, йипәк йоли иқтисад бәлвеғи явроасия иқтисад иттипақи мәмликәтлири, шу җүмлидин қазақистанниң йеза игилики, транспорт, ишләпчиқириш саһәлириниң раваҗлинишиға, бәзи иҗтимаий мәсилиләрниму һәл қилишқа иҗабий тәсирини йәткүзиду. Шундақла һәр қандақ иқтисадий лайиһиләрниң әмәлгә ашурулуши мәмликәтләр арисидики иқтисадий алақиләрниң техиму күчийишигә, башқиму саһәләрниң пәйда болуп, раваҗлинишиға, қазақистан иқтисади қудритиниң өсүшигә йол ачиду. Бу шундақла өз нөвитидә қазақистанниң қошна уйғур ели билән болған иқтисадий, сода вә мәдәний алақилириниңму күчийишигә елип кәлмәкчи.

Сиясәтшунас расул җумали һәм русийә, һәм хитайниң һәр хил лайиһиләр арқилиқ болупму мәркизий асия билән иқтисадий алақилирини раваҗландурушқа тиришиватқанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “һәм аләмшумул даиридә, һәм икки тәрәплимә даиридә русийә һәм хитай баштинла бир-биригә риқабәтчи мәмликәтләрдур. Һазир улар оттурисида көпинчә бир-биригә ишәнч мунасивәтлири орнитилған. Мундақ мунасивәтләр һәм русийәгиму, һәм хитайғиму һаҗәт, сәвәби һәр иккиси шундақ иттипақдашларға моһтаҗ. Болупму, иқтисадий һәмкарлиқ барлиқ дөләтләргә дегүдәк керәк болғанлиқтин, хитай өзини тинчлиқпәрвәр, келәчики бар мәмликәт сүпитидә көрситишкә тиришиватиду.”

Р. Җумалиниң пикричә, хитайниң мәркизий асиядики иқтисадий һөкүмранлиқиниң күчийиши бара-бара униң сиясий тәсир даирсиниңму өсүшигә елип келиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.