Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати башлиқлар йиғини астанада өткүзүлди

Мухбиримиз әркин
2017-06-09
Share
shi-jinping-qirghizistan-shangxey-hemkarliq.jpg Хитай дөләт рәиси ши җинпиң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң президентлири билән. 2013-Йили 13-сентәбир, қирғизистан.
AFP

 

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қазақистан пайтәхти астанада башланған башлиқлар йиғини 2 күн давамлишиду. 8‏- Вә 9‏-июн күнлиридики башлиқлар йиғининиң күнтәртипидики муһим мәсилиләрниң бири, пакистан билән һиндистанниң рәсмий әзалиққа қобул қилинғанлиқини елан қилиштур. Бу шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати 2001‏-йили қурулғандин буян униң 1‏-қетим әза көпәйтиши болуп һесаблиниду.


Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати 2001‏-йили қурулғандин бери униңда русийә билән хитай изчил йетәкчилик рол ойнап кәлгән. Униң бу қетим һиндистан вә пакистанни рәсмий әзалиққа қобул қилиш билән бу тәшкилат дуня нопусиниң 40% ини игиләйдиған, русийә, һиндистан, хитай вә пакистан қатарлиқ 4 ядро дөлитини өз ичигә алған органға айланди. 

Бирақ бәзи анализчиларниң қәйт қилишичә, җәнубий асиядики бир-биригә "рәқиб" бу икки дөләтниң әзалиққа қобул қилиниши өзлириниң риқабитини шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға сөрәп кирип, бу органда ихтилап вә талаш-тартиш пәйда қилиши, мәзкур органни паләч һалға чүшүрүп қоюши мумкин. 

Қазақистанлиқ паалийәтчи вә вәзийәт анализчиси қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди мундақ дәйду: "булар мениң оюмчә, мушу тәшкилатниң ичидә көп талаш-тартишларни елип келиду. Чүнки һәрқандақ мәсилидә, җүмлидин чегра, иқтисад вә башқа мәсилиләрдә пакистан билән һиндистан һәрқачан бир-бири билән келишәлмәйду. Әң ахирқиси мушу 5‏-айда ечилған бир бәлвағ, бир йол йиғиниға һиндистан қатнашмиди. Һазирға қәдәр шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати бир ухлаватқан тәшкилат болған болса, әмди туруп -туруп җедәллишидиған бирнемигә айлиниши мумкин, дәп ойлаймән."

Бәзи анализчилар, һиндистан билән пакистан шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға кирсә, уларниң өз‏-ара тиркишиши муқәррәр икәнликини билдүрди. Америкида турушлуқ хитай вәзийәт анализчиси яң лийү әпәндиниң көрситишичә, хитай бу икки дөләтни даим мурәссәләштүрүшкә мәҗбур болиду. 

Яң лийү мундақ деди: "пакистан билән хитайниң мунасивити изчил яхши болуп кәлгән. Хитай пакистанни изчил қоллап кәлди. Һиндистан билән хитайниң нурғун зиддийити бар. Бирақ, һазир һиндистан билән хитайниң мунасивити өзгириватиду. Һиндистанниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға кириши наһайити мәнидар. Хитай наһайити күчлүк дипломатик оюн ойнаватиду. Бәлки пакистан билән һиндистан ш һ т ға әза болса, өз‏- ара һәмкарлишишқа мәҗбур болуши мумкин. Бирақ уларниң зиддийити буниңлиқ билән түгимәйду. Бирақ хитай ш һ т да асаслиқ саһипхан дөләт. Шуңа, әза дөләтләр оттурисидики зидийәтни тәңшәшкә мәҗбур болиду. Бирақ униң буни қилиш-қилалмаслиқиға бир немә демәк мүшкүл." 

Һиндистан -хитай мунасивитигә тәсир қиливатқан көп хил сәвәбләр мәвҗут. Бу сәвәбләр чегра ихтилапи, хитайниң пакистанға бериватқан һәрбий ярдими, террорлуқ мәсилиси, пакистан-хитай иқтисади каридори қатарлиқ амилларни өз ичигә алиду. яң лийү әпәнди, бу сәвәбләрниң асан һәл болмайдиғанлиқини билдүрүп, чүнки, хитай -пакистан мунасивитиниң көп қирлиқ икәнликини илгири сүрди. 

У мундақ дәйду: "иқтисад әлвәттә интайин муһим бир амил. Бирақ хитайниң пакистан билән болған һәмкарлиқи көп тәрәплимилик. Иқтисади һәмкарлиқи интайин қоюқ. Униң үстигә хитайниң пакистанға бериватқан һәрбий ярдими бар. Чүнки пакистан хитайниң аталмиш иттипақдаш дөлити. Униң үстигә бу дөләтләрниң кишилик һоқуқ қиммәт қариши һиндистандин пәрқлиқ. Қанун системиси пәрқлиниду. Һиндистан бу дөләтләрниң ичидики бирдин‏- бир демократик дөләт. Уларниң өлчими охшимайду."

Хитай 2016‏-йили декабирда пакистан радикал тәшкилати - "җаиши муһәммәт"ниң рәһбири мәсуд әзһәрни б д т ниң террорлуқ тәшкилатлар тизимликигә киргүзүш тәклипини рәт қилған. Мәзкур тәклипни һиндистан оттуриға қойған иди. Һиндистан ахбарат васитилириниң пәйшәнбә күни хәвәр қилишичә, һиндистанниң ш һ т ға қатнишишидики муһим нишанлириниң бири, террорлуққа қарши һәмкарлиқни күчәйтишкән. 

Оттура асиядики дөләтләр хитайниң "бир бәлвағ, бир йол" истратегийисидики һалқилиқ район болуп, бу дөләтләр униң мәзкур пиланини актип қоллап кәлгән. Бу қетим хитай рәиси ши җинпиң астанаға берип, президент нәзәрбайиф билән көрүшкәндә, нәзәрбайиф хитайни қазақистанниң "әң чоң шерики" дәп тәрипләп, "һәр вақит униң йенида туридиғанлиқи"ни билдүргән. Бирақ қәһриман ғоҗамбәрдиниң илгири сүрүшичә, пакистан билән һиндистанниң ш һ т ға кириши билән оттура асиядики дөләтләрниң мәзкур орган ичидики роли аҗизлайдикән. 

У мундақ дәйду: "йәнә бир нәрсини көрүватимән, буниң билән бизниң оттура асия дөләтлириниң сәвийиси, роли төвәнгә чүшүп кетиду. Булар мундақ статистика болуп қелиши мумкин. Кимни қоллаш, қаяққа қараш дегәндәк мәсилиләрдә. Чүнки, бу төти ядролуқ дөләтләр, дуняда наһайити муһим салмаққа игә. Һәм нопус җәһәттинму селиштурғини болмайду. Мәсилән, қазақистанниң нопуси 18 милйон. Мәркизи асиядики әң нопус көп дөләт. Өзбекистан 32 милйон. Униң үстигә бу дөләтләрниң иқтисади җәһәттики ишләпчиқириш омуми дарамити наһайити аз. Шуңа, улар истратегийилик мәсилиләрни, муһим мәсилиләрни өзиниң пайдисиға һәл қилип кетиду." 

Бирақ йәнә бәзи анализчилар, һиндистанниң ш һ т ға әза болуп кириши русийәгә пайдилиқ икәнликини илгири сүрүп кәлди. Уларниң қаришичә, русийә һиндистанниң ш һ т ға әза болуши хитайниң мәзкур органдики тәсирини аҗизлитиду, дәп қарайдикән. Хитай йеқинқи 10 йилда оттура асиядики дөләтләргә наһайити көп мәбләғ селип, нурғун нефит вә тәбиий газ қурулушлириға шерик бөливалған. Әмма хитайниң бу дөләтләрдики бу хил тәсири русийәни әндишигә селип кәлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт