Клайив хамилтон: «хитай һөкүмити австралийәни қорчаққа айландурушқа урунмақта!» (1)

Мухбиримиз әзиз
2018-04-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Клайив хамилтонниң «тимтас истила» намлиқ әсириниң муқависи.
Клайив хамилтонниң «тимтас истила» намлиқ әсириниң муқависи.
Photo: RFA

«Дуняниң әрзан баһалиқ әмгәк амбири» дәп атиливатқан хитайниң иқтисадий җәһәттики күчлинишигә әгишип, униң һәрқайси дөләтләр билән болған мунасивәтлириму тәдриҗий ахбарат дунясиниң қизиқ темилиридин болушқа башлиди. Шу қатарда униң австралийә билән болған дипломатик алақиси һәмдә бу җәрянда оттуриға чиқиватқан түрлүк мәсилиләр һәққидә йиллардин буян охшаш болмиған язмилар оттуриға чиқишқа башлиди. Шуниң билән биргә, австралийәгә зор санда көчмән болуп келиватқан хитай нопусиниң шиддәт билән көпийиши һәмдә хитай һөкүмитиниң иқтисадий мунасивәткә тайинип австралийәниң һәрқайси саһәлиридә өз тәсирини тездин кеңәйтишиниң австралийә үчүн бир зор хәтәрдин бешарәт бериватқанлиқи барғансери көп кишиләрниң диққитини қозғаватқанлиқи мәлум. Әнә шу мәсилиләр һәққидә узақтин бери ойлинип келиватқан кишиләрниң бири австралийәдики чарлес старт университетиниң профессори, «тимтас истила» намлиқ әсәрниң аптори клайив хамилтондур.

Профессор хамилтонниң әсири әслидә өткән йилила нәшргә тапшурулған болсиму нәшрият содигәрлири бу китабта хитай һөкүмитиниң қаттиқ қамчиланғанлиқини һәмдә шу сәвәблик хитай билән «адавәтлишип қелиш еһтималлиқи» ни нәзәрдә тутуп, бу китабни нәшр қилиштин өзини елип қачқан. Бу җәрянда хитай һөкүмитиниң бу китабни нәшр қилған нәшриятниң «әдипини беридиғанлиқи» һәққидики гәп-сөзләрму тарқалған. Әмма бу амиллар йәнә бир яқтин техиму көп австралийәликләрниң бу китабқа болған қизиқишиға сәвәб болған.

2018-Йили мартта нәшр қилинған бу әсәрдә аптор нуқтилиқ қилип хитай һакимийитиниң австралийәдики һәммила саһәдә, җүмлидин сиясәт, мәдәнийәт, маарип, иқтисад қатарлиқларда өз тәсирини ашуруватқанлиқини, бу һал мушу йосунда давам қиливәрсә йеқин кәлгүсидә австралийәниң хитайниң қорчақ дөлитигә айлинип қелиш еһтимали барлиқини баян қилған. Биз бу һәқтики сөһбәт арзуйимизни апторға йәткүзгинимиздә у буни хушаллиқ билән қобул қилди һәмдә соаллиримизға җаваб бәрди.

Апторниң китабта баян қилишиға қариғанда, мәзкур әсәрни йезиш әмәлийәттә буниңдин он йил илгирила башланған икән. 2008-Йили хитайниң бейҗиң шәһиридә өткүзүлидиған олимпик мусабиқисиниң һарписида олимпик мәшилини йәткүзүш паалийитиниң бир нуқтиси австралийәниң пайтәхти канберра шәһиригә тәсис қилинған. Шу күни австралийә парламентиниң алдида өткүзүлгән мәшәл йәткүзүш мурасимға қоллирида бәш юлтузлуқ қизил байрақларни көтүрүвалған миңлиған хитайларниң топлиниши, уларниң қарши тәрипидә болса азғинә тибәтликләрниң тибәт байриқини көтүрүп олимпик мусабиқисиниң бейҗиңда өткүзүлүшигә наразилиқ билдүрүши апторға чоңқур тәсир қилған. Әмма ойлимиған йәрдин миңлиған хитай намайишчилар сәлдәк йопурулуп келип тибәтләрни йәветидиғандәк вәһшийлик билән уларни оривалған һәмдә уларни уруп-тепип қоғлиғанчә «сәнләрниң бу җайда туруш һәққиң йоқ!» попоза қилған. Хитайларниң бу қәдәр явузлуқи һәмдә австралийәдики демократик муһитниң символи болған парламентиниң босуғисида бу қәдәр өктәмлик қилиши апторниң каллисида «бунчә көп хитайлар нәдин пәйда болуп қалди? улар немә үчүн бу қәдәр ғалҗирлишип кәткән? уларға бунчә қап йүрәклик нәдин пәйда болуп қалди?» дегәндәк бир қатар соалларни пәйда қилған.

Австралийәдики иран пуштидин болған тунҗи парламент әзаси сам дәстияриниң 2016-йили сиясий партийәләргә хитай содигәрлириниң ғайәт зор миқдарда мәбләғ һәдийә қилиш сәтчиликигә четилип қелишидин кейин, хитайниң қәдәм-басқучлуқ һалда австралийәдә өз тәсирини ашуруватқанлиқи көплигән кишиләргә ашкара болған. Апторму өзини қийнап келиватқан бир қатар соалларниң бәзилиригә җаваб тапқан. Шуниң билән биргә у хитайниң австралийәдики һәрқайси саһәләргә сиңип кириватқан тәсириниң адәттики тәсир қилиш даирисидә әмәс, бәлки башқичә шәкилдә зорийиватқанлиқини байқиған. Аптор өзиниң көзитишлиригә асасән бу хил кеңийишни «истила қилиш» дәп хуласилигән. Шундақла бу аталғуни өз әсиригә ишләткән.

У бу һәқтә мундақ деди: «буни сориғиниңиз наһайити яхши болди. Мән бу әсәрдә асаслиқ қилип хитай компартийәсиниң австралийәдики ‹истила' һәрикитиниң өз тәсирини кеңәйтиш шәклидә болуватқанлиқи һәққидә тохталдим. Улар бу җәһәттә австралийәниң сиясий вә иҗтимаий муәссәсилириниң һәммила қатлимиға сиңип кирмәктә. Шуңа мән китабимниң мавзусиға ‹стила' дегән сөзни ишләттим. Буниңда әлвәттә оқурмәнләрниң диққитини тартишниму көзлидим. Чүнки хитайниң бу истила һәрикити толиму мәхпий йосунда, көрүнмәс рәвиштә иҗра болуватиду. Мушу сәвәбтин бәзиләр бу хил сиңип киришни бу қәдәр рәзил қияпәттә тәсвирләшкә немә һаҗәт, дәп сориши мумкин. Йәнә бәзи австралийәликләр ‹әмисә америкилиқларчу? уларниң австралийәдики кеңийиватқан тәсиричу?' дейиши мумкин. Һалбуки, америкилиқларниң тәсири асасий җәһәттин очуқ-ашкара йосунда болуватиду. Әмма хитай компартийәсиниң өз тәсирини кеңәйтиши толиму мәхпий вә билинмигән дәриҗидә иҗра болуватиду. Шуңа мән көп ойлинип китабимға ‹тимтас истила' дәп мавзу қойдум.»

Апторниң баянлириға қариғанда, хитай һөкүмити австралийәниң америка билән болған иттипақдашлиқ мунасивитини бузуп ташлап, австралийәни хитай һөкүмитиниң қорчақ дөлитигә айландурушни өзлириниң нишани қилмақта икән. У бу һәқтә өз әсиридиму тәпсилий тохталған болуп, хитай компартийәсиниң сабиқ баш секретари ху җинтав әйни вақиттики мәркизий комитет сиясий бюросиниң бир қетимлиқ йиғинида «австралийәни йеқин кәлгүсидә хитайниң әтрапидики җайлардин қилип қуруп чиқимиз» дегән. 2005-Йили австралийәгә хизмәт зияритигә кәлгән хитай ташқи ишлар министирлиқиниң муавин министири җу венҗоңму канберрадики хитай әлчиханисиниң юқири дәриҗилик хадимлири билән болған сөһбәттә охшаш мәзмунда сөз қилған. Болупму австралийәниң ташқи дуняға очуқ икәнлики, нопусиниң азлиқи, у җайдики көп қирлиқ мәдәнийәт муһити һәмдә ғайәт зор сандики хитай көчмәнлири хитай компартийәсиниң бу хил истратегийәсигә дағдам йол ечип бәргән икән.

У бу җәрянда һес қилған бир муһим нуқта хитайниң нөвәттә австралийәгә сиңип кириш биләнла қалмастин йәнә австралийәни «хитайниң бир қисмиға айландуруш» урунушиниң ашкара һалда хитай тәшвиқат васитилиридә йәр елиши икән. У бу һәқтә мундақ деди: «дәрвәқә, мән китабимниң 1-бабини ‹австралийәни қизилға бояш' дәп атидим. Есимдә қелишичә, бу сөз ‹хәлқ гезити' ниң шу һәқтики хәвиридә ишлитилгән. Чүнки шу вақитта сидней опера зали хитайниң қизил рәңлик байриқи билән лиқ толған. Шу вақитта сиднейдики йәрлик һөкүмәтни бейҗиң бир қоллуқ контрол қилип туруватқан ‹бирликсәп бөлүми' аллиқачан буниңға мақул кәлтүрүп болған икән. Шу вақитта ‹хәлқ гезити' бу һални ‹хитайниң австралийәдики тәсириниң символи' дәп баян қилған. Мәнму шу чағларда бу пәқәт бир символ характерлик һадисә, сидней опера залини қизил рәңдә бойиветишкә рухсәт бәргән һөкүмәт хадимлири вә сиясийонлар башқиларниң әмәлийәттә өз бурунлиридин йетиләп меңиватқанлиқини аңқиралмай қалған, дәп ойлиған идим. Әмма кейинчә буниң хитай компартийәсиниң тәшвиқат суйиқәстлириниң бир қисми икәнлики, униң австралийәдики көп хил мәдәнийәт муһити билән һечқандақ бағлиниши йоқлуқи ашкара болди. Шуниң билән мән сидней опера залини қизилға бояштәк бу һадисиниң нөвәттә биз австралийәдә дуч келиватқан реал мәсилиләрни қалтис символлуқ әкс әттүргәнликини һес қилип йәттим.»

Апторниң биваситә издиниши, көпләп мәлум болуватқан әмили пакитлар һәмдә кәлгүси һәққидики қорқунчлуқ бешарәтләр нөвәттә хитай компартийәсиниң барлиқ васитиләрдин пайдилинип австралийәни қандақ қилип хитайниң сизған сизиқидин чиқмайдиған бир һалға елип келиш үчүн тиришиватқанлиқини көрсәтмәктә икән. Болупму хитайниң һечкимдин һейиқмастин җәнубий хитай деңизида сүний аралларни бәрпа қилиши апторға «әгәр хитай һөкүмити мушу йосунда өз тәсирини кеңәйтивәрсә узунға бармиған кәлгүсидә австралийә өз мустәқиллиқидинму қуруқ қалиду,» дегән бир қорқунчлуқ бешарәтни ишарә қилған.

У бу һәқтә мундақ деди: «худди баятин биз муһакимә қилғандәк бейҗиңниң нишани австралийәни бойсундуруш, шуниңдәк австралийәниң сиясий, иқтисад, сода, алий мәктәп, ахбарат қатарлиқ саһәлиригә тәкши сиңип кириш шуниңдәк бу саһәләрдә хитайниң қилмиш-әтмишлиригә һәмдә уларниң алақидар сиясәт-тәдбирлиригә қарши һечқандақ сәлбий яки тәнқидий пикирниң болушиға йол қоймаслиқ. Әгәр хитай мушу йосунда өзиниң австралийәдики тәсирини кеңәйтиверидиған болса бу ақивәттә берип австралийәни қорчақ дөләткә айландуруп қойиду. Буниң билән бу дөләт худди һазирқидәк хитайниң немә қилиши билән кари йоқ һаләтни давам әттүриду. Мәсилән, хитайниң һазир җәнубий хитай деңизида немиләрни қиливатқанлиқиға қарайдиған болсақ, австралийә бейҗиңниң дегинини қиливатиду. Бу хил һадисиләр йәнә бизниң сода қатлимимизда вә сиясий сәһнилиримиздә көрүлүватиду. Бейҗиң һазир бизниң асаслиқ сиясий партийәлиримизгә, болупму әмгәк партийәсигә ғайәт зор дәриҗидә өз тәсирини өткүзүватиду. Мана булар дәл мән мушу әсәрдә кишиләрниң диққитигә сунған мәсилиләрдур.»

Мәлум болушичә, хитай һөкүмитиниң бу хил рәвиштә өз тәсирини кеңәйтиш урунушлири нөвәттә барғансери көп австралийә сиясийонлириниң диққитини қозғаватқан болуп, нөвәттә бу мәсилә һәққидики муназириләр вә муһакимиләр қизғин давам қилмақта икән.

«Тимтас истила» намлиқ бу әсәр һәққидики баянларниң давамиға қизиқсиңиз диққитиңиз кейинки аңлитишлиримизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт