Австралийәдә өткүзүлгән уйғурлар һәққидики сөһбәт йиғинидин хатириләр (2)

Мухбиримиз әзиз
2018.08.01
awstraliye-sohbet-yighini-2018.jpg Австралийә дөләтлик университетида өткүзүлгән “шинҗаң: хитайниң малиманға толған чегра райони” темисидики сөһбәт йиғинидин бир көрүнүш. 2018-Йили 26-июл. Канберра, австралийә.
Social Media

Бу қетимқи йиғинда уйғур җәмийити нөвәттә дуч келиватқан әң зор мәсилиләрниң бири сани вә көлими барғансери зорийип меңиватқан “тәрбийиләш мәркизи” намидики йиғивелиш лагерлири асаси тема болди. Бу лагерларға қамалған уйғурларниң сан җәһәттә аллиқачан милйондин ешип кәткәнлики пүтүн дуняни һәйрәттә қалдуруш билән биргә хитай һөкүмитиниң мәсилигә мушу йосунда муамилә қилишидики һәқиқий муддиа, бундақ зор көләмлик қамақниң ахирқи нишани һәққидә пикир қилиш йәнә бир қетим мутәхәссисләрниң алдиға қоюлди.

Алди билән милләтшунас җеймис лейболд сөз алди. Һазир хитай һөкүмитиниң һәрвақит мушу “тәрбийиләш мәркәзлири” һәққидә сөз болғанда бундақ әслиһәләрниң мәвҗутлуқини инкар қилип келиватқанлиқини, һалбуки мәлум болуватқан учурларда бу җайларға қамалғанлиқи ениқ болған милйонлиған кишиләрниң һечқандақ “җинайәт” амиллири мәвҗут болмиған вә һечқандақ қануний тәртипләрдин өтмигән әһвалда йил-йиллап мушу җайларда қамилип туруватқанлиқини тәкитлиди. Униң ейтишичә, бу кишиләр һазир ноқул “сиясий җәһәттә меңә ююш” ниң нишани болмақта икән. Түрлүк учурлар бу һәрикәтниң һазир бу җайларға қамалған кишиләрни хитайчә өгинишкә мәҗбурлаш, “вәтәнпәрвәрлик” темисидики “қизил нахша” вә “қизил текист” оқушқа мәҗбурлаш шуниңдәк хитай һөкүмитиниң миллий вә диний сиясәтлирини өгинишкә мәҗбурлаш шәклидә ишқа ешиватқанлиқини көрсәтмәктә икән. 

Профессор җеймисниң пикричә, һазир бу җайларда қамалған кишиләргә қоюлған өлчәмләрдә толиму пәрқлиқ һадисиләр мәвҗут икән. Бу хилдики “өгиниш мәркәзлири” дәсләп ечилған вақитларда, йәни 2014-йили вә 2015-йили униңда һәқиқәтәнму аздур-көптур “кишиләрниң меңисидики яман идийәләрни түгитип, әсәбийликни йоқитиш” мәқсәт қилинған. У вақитлар дәл бейҗиңдики тйәнәнмин мәйданида уйғурларниң машина билән һуҗум қилиш вәқәси, кунмиң пойиз истансисида уйғур яшлириниң икки йүзгә йеқин хитайға пичақ тиқиветиши, шуниңдәк ши җинпиң үрүмчидә хизмәт зияритидә болуватқанда үрүмчи пойиз истансисида бомба һуҗуми қозғаш дегәндәк зорлуқ һәрикәтлири арқиму-арқидин йүз бәргән вақитлар икән. 2016-Йили чен чуәнго партийә секретари болуп алмишип кәлгәндин кейин бу җайларға қамалған кишиләрниң тәқдири башқичә түс елишқа башлиған. 

Шуниңдин кейин австралийә дөләтлик университетниң оқутқучиси, доктор том клиф нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң немә үчүн уйғурларға бу қәдәр пәвқуладдә йосунда муамилә қилишидики сәвәбләр һәққидә тохталди. У өзиниң “уйғурлар һазир хитай һөкүмити үчүн тәһдит” дәйдиған қарашқа қошулмайдиғанлиқини, йәнә келип “уйғур террорчилири” ниң тәшкиллик қораллиқ һәрикәтлири һәққидиму йетәрлик испат йоқлуқини билдүрди. Доктор томниң пикричә, хитай һөкүмитиниң нөвәттә қилмақчи болғанлири асасән иҗтимаий контроллуқ болуп, пүткүл уйғур миллити буниңдики асаслиқ нишан икән. Хитай һөкүмити дәл мушу хилдики иҗтимаий контроллуқни көзләватқан болғачқа, бу хил контроллуқта дәсләп зөрүр болидиғини пуқраларға қаритилған үнүмлүк “сәпәрвәрлик” һесаблинидикән. Һалбуки, хитай һөкүмитиниң бу хил “сәпәрвәрлик” һәрикәтлиригә уйғурлар һәрқачан хитай аһалисидин пәрқлиқ болған инкаста болуп кәлмәктә икән. Шуниң үчүн чен чуәнго йетәкчилик қиливатқан бу һөкүмәтниң нәзиридә бу хил “омуми сәпәрвәрлик” кә башқичә инкаста болуватқан ашу “бинормал” уйғурларниң һәммисини җәзмән башқа хитайларға охшаш инкас билдүридиған қилип өзгәртип чиқиш лазим икән. Шуниң үчүн бу кишиләрни хитайларниң турмуш өлчими бойичә “тәрбийиләш” вә “интизам” ға бойсунидиған қилип чиқиш зөрүр икән. Шуңа бу һадисиләрни аддийла қилип “чен чуәнго келип җаң чүншйәнниң орниға чиққандин кейин көрүлүшкә башлиған,” дәп қарашқа болмайдикән.

Доктор томниң пикричә, нөвәттә уйғурлар йүз миңлап қамалған бу “мәркәзләр” ниң асасий мәқсити бу җайдики уйғурларни өз ата-бовилиридин пүтүнләй тандуруп, аталмиш хитайларни “өз әҗдадимиз” дегүзүш, иккинчи түрлүк қилип ейтқанда нөвәттики “ши җинпиң ата (болған), хитай компартийиси ана (болған)” бир сиясий бирликни тән алғузуш икән. Бу қаримаққа әдәбий охшитиштәк көрүнсиму һазирқи әһвал буниң реаллиқта шундақ болуватқанлиқини көрсәтмәктә икән. Чүнки хитай һөкүмитиниң нәзиридә уйғурлар “беқивелинған бала” болуп, коңзичилиқ асасидики аилә қаришида бундақ өгәй балилар “ата-анисиниң гепини аңлимиғанда” уларни өлтүрүвәтсиму болуверидикән. Шуңа һазир хитай компартийисиниң ашу лагерларда қиливатқанлири дәл мушу хил қарашни йоллуқ дәп қараш асасидики һәрикәтләр икән. Чүнки лагерлардики бу кишиләр “таптин чиқип кәткән”, йәнә келип “беқивелинған” балилар болуп, бундақ әтивари йоқ “беқивалған балилар” дин ваз кечиш унчә қийин әмәс икән, гәрчә “өз” пәрзәнтлирини ундақ қилғили болмисиму. Мана бу һазир хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә хитайларға қиливатқан муамилисидики асасий пәрқ икән. 

Арқидин сидней университетиниң алий лектори, доктор дейвид брофий нөвәттики уйғурлар дияриниң әһвали һәққидә тохталди. У өзиниң биваситә зияритигә бирләштүргән һалда һазир уйғурлар дияриға қәдәм қойған һаман ала-йешил сақчи понкитлириниң көзгә челиқидиғанлиқини, һәрқандақ доқмушта тәкшүрүш понкитлириниң барлиқини, биналарниң һәммиси һәрбийчә шәкилдики истиһкамлар билән оралғанлиқини, буларниң һәрқачан адәмни худди бир уруш райониға берип қалғандәк туйғуға башлайдиғанлиқини тилға алди. 

Доктор дейвид уйғурлар дияриниң һазирқи әһвалини өткәнки бирнәччә йилға селиштурғанда уни нисбәтән сүкүткә чөмгән дейишкә болидикән. У йәнә нөвәттә муқимлиқ вә бихәтәрлик үчүн көпләп хизмәтчи қобул қилишниң давам қиливатқанлиқини, нөвәттә йәрлик кишиләрниң “әсәбий болмиған” йүрүш-туруш паалийәтлирини намаян қилиши зөрүр болуватқанлиқини, шу сәвәбтин “имамларниң уссулға чүшүши”, “һәптисигә бир қетим байрақ чиқириш”, “садақәтмәнликни билдүрүш мәктуплирини йезиш” дегәнләр оттуриға чиқиватқанлиқини тилға алди. Дейвид брофийниң қаришичә, “уйғурлар өзлириниң әскилики үчүн җаҗисини йейиши лазим” дәйдиған бир қараш нөвәттә уйғурлар диярида иҗра болуватқан сиясәтләргә җөр болмақта икән. Бу һал кишиниң бәдинини шүркәндүриветидиған бир һадисә болсиму, хитай хәлқи арисида уйғурларни һәрқачан “террорчилар” дәп қараш омумлашмақта икән. Шу сәвәбтиму уйғурларниң ичкири өлкиләрдә меһманхана тапалмаслиқидәк мүшкүлатлири хитайларниң қетиғиму кәлмәйдикән. Улар бундақ һадисиләргә қарита аддийла қилип “өзиниң шори! йәнә қандақ болса болатти” дәпла қойидикән. Шуниң билән биргә “қараңлар, өткән бирнәччә йилда шинҗаңда задила қанлиқ вәқәләр йүз бәрмиди. Немишқа дегәндә ашу сиясәтләрниң роли бәк чоң болди” дәйдикән. 

Мәлум болушичә, мушу хилдики юқиридин төвәнгә қарап йейиливатқан сиясий кәйпият йәнә бир яқтин хитай милләтчиликигә пилта болған һалда уйғурларниң техиму зор мәһкумлуққа гириптар болушиға йол ачмақта икән. Шуңа бәзи анализчилар бу һәқтә тохтилип, “бу сиясәтләрниң мушу йеқинда аяғлишидиған әлпази йоқ,” дәп қаримақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.