Qazaqistandiki Uyghur mektepliride "Axirqi qongghuraq" murasimliri bolup ötti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-05-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Abdulla rozibaqiyéf namidiki gimnaziyede ötküzülgen "Axirqi qongghuraq" murasimidin bir körünüsh. 2018-Yil 25-may. Almuta, qazaqistan.
Abdulla rozibaqiyéf namidiki gimnaziyede ötküzülgen "Axirqi qongghuraq" murasimidin bir körünüsh. 2018-Yil 25-may. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Qazaqistan bilim we pen ministirliqining mexsus permanigha bina'en 25-mayda memliketning barliq sheher we yéziliridiki ottura mekteplerde "Axirqi qongghuraq" yighinliri bolup ötti. Shu jümlidin almuta shehiri we almuta wilayitining panfilof, Uyghur, emgekchiqazaq, talghir nahiyelirige orunlashqan pütünley Uyghur tilidiki we Uyghur, qazaq hem rus tilliridiki arilash mekteplerde bilim éliwatqan 15 mingdin oshuq Uyghur balilirimu yighin'gha qatnashti. Ularning ichide almuta shehirining dostluq mehellisidiki abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziyemu bar.

Igilishimizche, mezkur mektep bilim körsetküchliri jehettin almuta shehiri boyiche eng aldinqi qatarliq gimnaziyelerning biri bolup, uningda 1500 ge yéqin bala oquydu. Mektep tejribilik mutexessisler we zamaniwi téxnikiliq wasitiler bilen teminlen'gen.

Mektep hoylisida ötken tentenilik yighin'gha mu'ellimler, oqughuchilar, ziyaliylar, bilim bérish idariliri we jem'iyetler wekilliri, ata-anilar we bashqilar qatnashti. Murasimda sözge chiqqan pédagogika penlirining namzati yémélyan hoshurof mektepning utuqlirini alahide tekitlep, bu yili oqushni tamamlawatqan oqughuchilarning özliri tallighan kesipliri boyiche aliy oqush orunlirigha kirishini we ulargha aq yol tilidi. Alim rabik ismayilof bu mektepning Uyghur xelqining munewwer perzenti abdulla rozibaqiyéfning nami bilen atilidighanliqini, shuning üchün uning namini dunyagha chiqirish üchün tiriship oqush kéreklikini bildürüp, mundaq dédi: "Ustazlar silerge bilim bérish bilen bille eng asasiy nerse, silerni milletning wekilliri süpitide terbiyelep östürdi. Özünglarning Uyghur ikenlikinglarni, qazaqistan bilen bille öz xelqimizge xizmet qilishinglarni héch qachan ésinglardin chiqarmanglar. Siler Uyghur dégen namni unutmisanglar, silerdin yaxshi ademler chiqidu. Bizning kélechikimiz siler".

Bu yili mezkur mektepni tamamlighanlar bir tutash milliy imtihanlirini tapshurushqa teyyarlanmaqta. Uyghur mekteplirining püttürgen qiz-yigitler qandaq kesiplerni tallawatidu? qazaqistan bügünki künde qandaq mutexessislerge köprek mohtaj? Uyghur balilirining ana tilida bilim élishining asasiy netijisi némide?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssori sheripjan nadirofning pikriche, qazaqistanda élan qilin'ghan 4-sana'et inqilabi weqesi jeryanida köpligen kesiplerning yoqap kétishi kütülmektiken. Ademning ornigha yéngi kompyutérliq-axbarat téxnologiyeliri kélip, ishlep chiqirishta, sana'ette we bashqimu sahelerde köpligen özgirishler yüz bermekchi iken. U mundaq dédi: "Köp kesipler yoqap ketse, shu kesipni igileydighan balilar ishsiz qalidu. Ya bolmisa bashqa kesipni igilesh kérek. Méning pikrimche, hayatta yaxshi orun élish üchün yashlar téxnikiliq penlerni, matématika, fizika, ximiye, bi'ologiye, tébabetchilikni igilesh kérek. Bu kesipler héch qachan ölmeydu. Biraq, Uyghur baliliri riqabetchilikte yuqiri derijide turushi üchün bashqilargha qarighanda bir bash égiz bolushi kérek. Qaysi dölet bolsun, az sanliq milletler chong millet wekilliri bilen bir derijide turushi kérek. Shunglashqa yuqirida atalghan penlerge diqqet qilinsa".

Sheripjan nadirof Uyghur millitining yuqiri derijilik mutexessislirini yétishtürüsh üchün köp ishlesh we izdinish lazimliqini, kesipni toghra tallashni bilish muhimliqini ilgiri sürdi.

Abdulla rozibaqiyéf namidiki gimnaziyening mudiri shawket ömerofning éytishiche, ana tilida bilim élishning asasiy netijisi-Uyghur balilirining öz tilini toluq igilep chiqishi iken. Uyghur baliliri ana tili arqiliq akadémiyelik penlerni toluq özleshtürüp, chongqur bilim élip chiqidiken. Shawket ömerof yene Uyghur balilirining ana tili arqiliq dölet tili bolghan qazaq tilini, shundaqla bashqimu tillarni öginip chiqish üchün barliq mumkinchiliklerning bar ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Ana tilida bilim alghan ademning alahidiliki shuki, u özining medeniyitini, örp-aditini, resim-qa'idilirini saqlap qalidu. Prézidéntimiz <meniwi yéngilinish>> namliq maqaliside éytqandek, her millet özining kodini, yeni tégini saqlap qélishi kérek. Ana tili tégini saqlap qélishqa barliq mumkinchiliklerni béridu. Buninggha birdin-bir yardemchi bolidighan mektep. Shuning üchün bügünki künde milletning ana tilida oqughanliqi chong utuq. Bolupmu qazaqistanda yashawatqan Uyghurlarning utuqi-bu özimizning ana tilida bilim élishimizgha mumkinchilikning barliqidur."

Shawket ömerof qazaqistan Uyghurlirining qaysi tilda bilim alimen dése öz erki ikenlikini, bu mesilide birer mejburlashning yoqlighini éytip, yene mundaq dédi: "Biraq biz teshwiqat ishlirini mangghuzuwatimiz. Ata-anilar özliri qaysi tilda bilim alidighanliqini tallap éliwatidu. Biraq, alimlarning tekitlishiche, her bir millet qanche rawajlan'ghanséri, özining tiligha bolghan muhebbiti ösidiken. Bügünki künde millitimizning tereqqiyati yaman emes. Men oylaymenki, özining kélechikini, tégini oylighan her qandaq wekil özining ana tilida bilim élip, özining tégini saqlap qalidighanliqi sözsiz. Kélechekte shundaq künler kéliduki, barliqi ana tilgha mohtaj bolup, balilirimizning sani téximu köpiyidu".

Shawket ömerof shexsen özi bashquruwatqan mektep oqughuchiliri sanining barghanséri köpiyiwatqanliqini, oqush sapasiningmu ösüwatqanliqini, balilarning aliy oqush orunlirigha köplep chüshüwatqanliqini ilgiri sürdi. U hazir omumen qazaqistan boyiche Uyghur tilida oquwatqan balilar sanining 15ming etrapida ikenlikini, emma sheherge qarighanda, yéza yerliride ana tilida oquwatqan balilar sanining ösmeywatqanliqini bildürdi. Shawket ömerofning pikriche, Uyghur mektepliri bügünki künde her qandaq riqabetchilikke chüsheleydighan derijide bolush kérek iken. Uning üchün mektep rehberliri, mu'ellimler köp küch chiqirip, qazaqistandiki barliq mumkinchiliklerdin orunluq paydilinishi lazim iken.

Dunya Uyghur ayallar birlikining ezasi sheherbanum seydullayéwa bu heqte mundaq dédi: "Qazaqistanda Uyghurlar üchün heqiqetenmu barliq shara'itlar bar. Her bir ata-ana öz perzentlirini xalighan tilda oqutalaydu. Sen qazaq tilida yaki bolmisa bashqa tilda oquysen dégen mejburlash yoq. Her kimning öz meyli. Emdi bizning barliqimizning diqqiti ana wetinimizde. 20 Milyon qérindashlirimiz yashawatqan bu yerde munchilik erkinlikler yoq. Hazir xitay hökümiti atalmish <qosh tilliq ma'arip> dégen siyasetni yürgüzüp, barliq Uyghur mekteplirini yépiwatidu. Qisqisi, xitaylashturush siyasiti kétip baridu. Anglishimche, qazaq tilliq mekteplermu shundaq ehwalda iken. Elwette, ana tilida mektipi bolmighan xelqning qandaq kélechiki bolsun? shuning üchün milliy ma'aripimizni saqlap qélish üchün barliq mumkinchiliklerdin paydilinishimiz kérek". 

Abdulla rozibaqiyéf namidiki mektepte ötken bu yighinda shundaqla jem'iyetler birleshmiliri wekilliri, ata-anilar, hamiylar we bashqilar sözge chiqip, ana tilida oqushning ewzellikliri, milliy terbiye, milliy roh heqqide öz qarashlirining ilgiri sürdi. Yighin dawamida ela oqughan we mektepning jem'iyetlik ishlirigha aktip arilashqan oqughuchilar, shundaqla ünümlük ishligen ustazlar her xil mukapatlar bilen teqdirlendi.

Toluq bet