Түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу хитайға қаратқан зияритини башлиди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017.08.02
mewlut-chawushoghlu-wang-yi.jpg Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу билән хитай ташқи ишлар министири ваң йи қол елишип көрүшмәктә. 2016-Йили 27-апрел, бейҗиң.
AFP

Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу 2-авғуст күни рәсмий зиярәт үчүн хитайға йетип кәлгән болуп, һазирчә, түркийә мәтбуатлирида чавушоғлуниң хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң тәклипи билән зиярәткә баридиғанлиқи вә униң билән район һәм хәлқара мәсилиләр бойичә пикир алмаштуридиғанлиқи қисқила хәвәр қилинди.

Түркийә яки хитай бу қетимқи түркийә-хитай ташқи ишлар әмәлдарлириниң муһакимә күн тәртиплири һәққидә техи тәпсилий учур тарқатмиди. Хитай учур мәнбәлиридин мәлум болушичә, 3-авғуст күни чавушоғлу билән ваң йи сөһбәттин кейин, бирләшмә мухбирларни күтүвелиш мурасими өткүзидиған болуп, әнә шу чағдила икки тәрәпниң бу қетимқи паалийәтлириниң бәзи тәрәплири оттуриға чиқиши мумкин икән. Бирақ бу зиярәт түркийәдики бир қисим анализчиларниң түрлүк пәрәзлири вә инкаслирини қозғиди.

Түркийә анатолийә хәвәр агентлиқи 8-айниң 1-күни елан қилған хәвәрдә, түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлуниң 8-айниң 2-, 3-күнлири хитай хәлқ җумһурийитигә рәсмий зиярәт елип баридиғанлиқи, хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән район характерлик вә хәлқара мәсилиләр, шундақла икки дөләт оттурисидики мунасивәтләр тоғрисида музакирә елип баридиғанлиқи йезилған. Бу хәвәр түркийәниң сабаһ, һүррийәт вә ахшам гезитлиридиму елан қилинди. 

Хитай шинхуа хәвәр агентлиқиниң шинхуванет тор гезитидә 1-авғуст күни елан қилинған хәвиридиму түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлуниң хитайға рәсмий зиярәт елип баридиғанлиқи, ваң йи билән түркийә-хитай мунасивәтлири тоғрисида музакирә елип баридиғанлиқи йезилған. 

Сүрийә ички уруши вә 2016-йили 7-айниң 15-күни түркийәдә йүз бәргән һәрбий сиясий өзгиришкә урунуш вәқәсигә охшаш мәсилиләр түркийә билән ғәрб дөләтлири оттурисидики мунасивәтниң йириклишишигә йол ачқан иди. Мана мушундақ бир күндә түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлуниң хитайға елип баридиған зиярити кишиләрниң диққитини тартмақта. Ундақта мәвлут чавушоғлуниң хитайға елип баридиған зияритидики мәқсәт немә?немә мәсилиләр тоғрисида музакирә елип берилиду? уйғур мәсилиси күн тәртипкә келәрму? һазир түркийәдә тутуп турулуватқан абдуқадир япчан мәсилиси күнтәртипкә келәрму?

Бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн әнқәрәдики һаҗәттәпә университети оқутқучиси, түркийә истратегийилик чүшәнчиләр институти мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди, истанбул гелишим университети хәлқара мунасивәтләр оқутқучиси қутай қараҗа әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ. 

Доктор әркин әкрәм әпәнди түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлуниң хитайға елип баридиған зиярити җәрянида хәлқара, район характерлик мәсилиләр әң муһими икки дөләт оттурисидики мунасивәтләр, болупму ши җинпиңниң түркийәгә елип баридиған зияритиниң вақти тоғрисида музакирә елип баридиғанлиқини баян қилди.

Кейинки икки йилдин бери хитай һөкүмити аталмиш террорлуққа қарши күрәштә түркийә билән һәмкарлишишни тәләп қилип кәлмәктә. Бу йил түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоған хитайға елип барған зиярити җәрянида икки дөләт оттурисида җинайәтчиләрни қайтуруп бериш тохтамнамиси имзалиди. Доктор әркин әкрәм әпәнди җинайәтчиләрни қайтуруп бериш тохтамнамиси түркийә парламентида музакирә қилинип қобул қилинғандин кейин үнүмгә игә болидиғанлиқини, әмма буниң техи өтмигәнликини, бу қетимқи учришиштиму нохтилиқ һалда уйғур мәсилисиниң күн тәртипкә келидиғанлиқини илгири сүрди.

Уйғур җамаәт әрбаби паалийәтчи абдуқадир япчан хитайниң террорчи дәп әйиблиши билән түркийә сотида сотлинип, пакит йетәрсизликидин қоюп берилгән болсиму, әмма хитайниң наразилиқ билдүрүши билән қайта қолға елинған иди. Һазир түркийә көчмәнләр идарисиниң назарәтханисида тутуп турулмақта. Доктор әркин әкрәм әпәнди хитайниң бу қетимму абдуқадир япчанни бериңлар дәп тәләп қилиши мумкинлики, әмма түркийә дөлитиниң қайтуруп бәрмәйдиғанлиқини илгири сүрди. 

Түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлуниң хитай зиярити кишиләр арисида хитайниң мисирға бесим ишлитип оқуғучиларни қайтуруп елишқа тиришқинидәк, түркийәгиму мушундақ бир тәлипи боларму? дегән соалларни пәйда қилмақта. Доктор қутай қараҗа әпәнди хитайниң уйғурларға бесим ишлитиш арқилиқ “бир бәлвағ бир йол” қурулушини әмәлгә ашуралмайдиғанлиқини, шуңа бу мәсилини оттуриға қоймайдиғанлиқини баян қилип мундақ деди: “түркийә хитай мунасивитидики өзара ишәнмәслик уйғур мәсилисидин келип чиққан. Хитай һөкүмити хәлқарада бәзи қанунларға тайинип туруп чәтәлдики вәтәндашлирини вә оқуғучилирини қайтуруп әкитимән дәватиду. Мән 1990-йилидин бери хитайни тәтқиқ қиливатқан бири болуш сүпитим билән түркийәдин бундақ бир нәрсини тәләп қилмаслиқи мумкин дәп қараймән. Хитайниң ғәрбкә ечилған дәрвазиси болған шәрқий түркистандики уйғурларниң мәсилисини зорлап түркийәниң алдиға елип келип, түркийә билән болған мунасивитиниму бузса йеңи йипәк йолиниң әмәлгә ешишиға зийини болиду дәп ойлаймән.” 

Ишәнчлик мәнбәләрдин биз игилигән мәлуматларға асасланғанда түркийә ташқи ишлар министири мәвлүт чавушоғлу бу қетимқи зияритидә хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң түркийәгә елип баридиған зияритиниң вақтини бекитидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.