Amérika xitayning Uyghur rayonidiki "Dijital teqiblesh" qurulushigha qatnashqan ikki xitay shirkitini cheklidi

Muxbirimiz erkin
2018-08-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika prézidénti donald tramp amérikining "2017-Yilliq dölet bixeterlik istratégiyesi" ni élan qilmaqta. 2018-Yili 18-dékabir, washin'gton.
Amérika prézidénti donald tramp amérikining "2017-Yilliq dölet bixeterlik istratégiyesi" ni élan qilmaqta. 2018-Yili 18-dékabir, washin'gton.
AP

Amérika dölet mejlisining awam we kéngesh palataliri yéqinda birdek qanun maqullap, xitayning Uyghur aptonom rayonidiki "Dijital teqiblesh" sistémisi qurulushida nurghun qurulush türlirini höddige élip, uning Uyghurlarni kontrol qilishigha hemkarlishiwatqan ikki xitay téxnika shirkitini chekligen.

Amérika dölet mejlisi bu ikki shirketning mehsulatini amérika dölet bixeterlikige tehdit, dégen seweb bilen chekligen bolsimu, lékin közetküchiler bu cheklime "Xitayning Uyghurlarni basturushigha yantayaq boluwatqan" yuqiriqi ikki shirketning tijaret pa'aliyitige zor tesir körsitidighanliqini bildürmekte. Amérika dölet mejlisining mezkur qanun maddisi esli bu yil 5‏-ayda awam palatasining mudapi'e qanun layihisi teklipide otturigha qoyulghan. Lékin, bu kéngesh palatasining mudapi'e qanun layihiside tilgha élinmighan idi. 

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, bu ehwal xeykang we daxu'a shirketliri heqqidiki bu qanun teklipi belki ikki palata öz ara muresseleshkende chiqiriwétilishi mumkin, dégen ümid peyda qilghaniken. Lékin amérika awam we kéngesh palatasi dölet mudapi'e qanunini muzakire qilghanda yuqiriqi ikki shirketning mehsulatini cheklesh toghrisidiki bu maddini birdek qobul qilghan. Mezkur qanun maddisi amérika dölet mejlisining 2‏-awghust küni maqullighan 716 milyard dollarliq 2018-2019‏-yilliq mudapi'e qanunining bir qismi bolup hésablinidu. 

Közetküchiler prézidént trampning mezkur qanun layihisini pat yéqinda imzalishi mumkinlikini bildürdi. Qanun maddisida "Jem'iyetning salametliki, hökümet tarmaqlirining bixeterliki, halqiliq ul eslihelirining bixeterlik tekshürüshi we bashqa dölet bixeterlik amillirining közde tutulup" daxu'a, xeykang shirketliri hem ulargha qarashliq yaki ulargha baghlinishliq herqandaq bir orunning mehsulati cheklinidighanliqi bildürülgen. 

Amérikidiki bezi kishilik hoquq pa'aliyetchilirining qarishiche, kishilik hoquq nuqtisidin qarighanda xeykang we daxu'a shirketliridek hökümetning kishilik hoquqni depsende qilishigha ishtirak qiliwatqan shirketlerning mehsulatining amérikida sétilishi bir exlaqiy mesile iken. 

Amérika erkinlik sariyining aliy derijilik tetqiqatchisi sarah kuk xanim mundaq deydu: "Shinjang buninggha oxshash yuqiri téxnikiliq teqiblesh sistémilirini tereqqiy qildurushning köngüldikidek makani. Mana mezkur shirketlerning bu rayonda her xil sün'iy eqil téxnikilirini erkin tereqqiy qildurushining sewebi. Chünki bu rayonda bashqa döletlerdikidek shexsiy mexpiyetlikke emel qilish yaki kishilik hoquqning bashqa shekillirige emel qilish, dégen endishe bolmaydu. Mehsulatingizni bu yerde sinap bashqa döletlerge satisiz. Bu nuqtidin qarighanda bu yerdiki mesile 'shinjangdek rayonlarda kishilik hoquq depsende qiliniwatqan bolsimu, lékin amérika saqchilirining xitay shirkiti ishlepchiqarghan mehsulatni ilgharken, dep sétiwélip ishlitishi muwapiq bolamdu?".

Kishilik hoquq teshkilatlirining we xelq'ara axbarat wasitilirining ilgiri sürüshiche, xey kang shirkiti bilen daxu'a shirkiti xitayning Uyghur aptonom rayonida dijital bixeterlik sistémisi qurup, Uyghurlarni kontrol qilish pilanidin eng zor paydigha érishiwatqan shirketler iken. Bu ikki shirket yéqinqi bir yérim yil ichide Uyghur rayonining dijital bixeterlik sistémisi qurulushigha a'it 11 xil qurulush türi boyiche jem'iy bir milyard 200 milyon dollarliq höddigerlik toxtamigha érishken. Bu qurulushlarning köpi 2017‏-yili élip bérilghan bolup, shu yili bu ikki shirketning yilliq daramiti 30-40 pirsent ösken. 

Bezi analizchilarning ilgiri sürüshiche, yuqiriqi hadise Uyghur mesilisini amérikining soda we bixeterlik menpe'etige baghlap chüshendürüshning nahayiti muhimliqini körsitip béridiken. Amérikidiki adwokat, weziyet analizchisi nuri türkel ependi mundaq deydu: "Uyghur mesilisini amérikining siyasiy sehnisidiki insanlar bilen sözleshkende uni peqetla insan heqliri mesilisi dep chüshendürüsh bek paydiliq emes. Buni amérikining dölet menpe'etige baghlinishliqi bar bir mesile, dep körsitish kérek. Sen xitay hökümitini söhbet üstilige olturghuzushta bu mesilini kötürüp chiqsang sen arzu qilghandek netijige érisheleysen, dep buni her ikki terepke paydisi bar ortaq mesile qilip körsetse, uningdin bir ünüm chiqarghili bolidu". 

Lékin, nuriy türkelning qeyt qilishiche, xitay hazir amérikining téxnikisigha tayanmay turupmu Uyghurlarni téxnika arqiliq basturushqa yéterlik küchi barken. Nuriy türkel, shunga amérika hökümiti we dölet mejlisining xitay bilen tijaret qiliwatqan amérika shirketlirige tijaret exlaqi heqqide köprek bésim ishlitishi kéreklikini bildürdi. U mundaq deydu: "Amérikining shirketliri buninggha qanda qandaq qaraydu, dégende bizdin alsa, biz bersek, biz uning bilen tijaret qilsaq melum derijide uni kontrol qilip turalaymiz. Biz satmisaq uni rusiye satidu, yene biri satidu, dégen ashundaq pikirni otturigha qoyuwatqan ehwal bar. Lékin waqti kelgen chaghda xitayning shertlirige boysunuwatqan ehwal mewjut. Hazir xitaylar téxnika jehette amérikigha tayanmay turupmu Uyghurni yoqitishqa yéterlik téxnikisi bar. Shunga, amérika shirketlirining ularni toxtitidighan'gha alahide sewebi yoq. Lékin, amérika hökümiti dölet mejlisi arqiliq amérika shirketlirige tijaret exlaqini köprek teshebbus qilishi kérek". 

Xewerlerde bayan qilishiche, ularning yalghuz yeken nahiyisidiki dijital bixeterlik qurulush türidin alghan paydisi 686 milyon dollargha yétip baridu. Buning ichide ürümchige 300 ming kaméra orunlashturulush qurulushi xeykang shirkitige bérilgen bolup, bu qurulushning özila 79 milyon dollargha yaraydiken. Da'iriler yene Uyghur rayonining widéyo körünüshlirini analiz qilish merkizi, eqilliq nazaret sistémisi, chong sanliq melumat merkizi, saqchi ponkitlirini we uchquchisiz ayropilan qatarliqlar dijital bixeterlik qurulush türlirini bu shirketlerge höddige bergen. 

Amérika dölet mejlisining qanun layihisi xeykang we daxu'a shirketlirining sodisi we pay chékige qandaq tesir körsetkenliki melum emes. Lékin, bezi analizchilar bu ikki shirketning amérika baziridin cheklinishi uning xelq'ara bazarda qattiq zerbige uchrap, xitay hökümiti bilen téximu zich hemkarlishishigha yol échishini mumkinlikini ilgiri sürmekte.

Toluq bet