D u q bash katipi dolqun eysa "Xitayning bir belwagh, bir yol pilanining paydisiz tesiri" namliq yighin'gha qatnashti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-08-11
Share
Dolkun-Eysa-1belwagh-1yolgha-qarshi-yighinda.jpg D u q bash katipi dolqun eysa "Xitayning bir belwagh, bir yol pilanining paydisiz tesiri" namliq yighinda. 2017-Yili 11-awghust.
RFA/Ekrem
8-Ayning 11-küni bérlinda "Xitayning bir belwagh, bir yol pilani we uning belujilargha we rayon'gha bolghan paydisiz tesiri" namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighini ötküzüldi.


Qeshqerdin gwadar portighiche bolghan tash yol, tömür yol, gaz turuba yoli we éléktr eslihelirige xitay hökümiti ilgiri 50 milyard dollargha yéqin meblegh salidighanliqini ashkarilighan idi. "Xitay-pakistan iqtisadiy karidori" ning jan tomuri sanalghan bu rayonda Uyghurlar, belujilar we sindhlar yashaydu. Bu qurulush xitay re'isi shi jinping tilgha alghan "Bir belwagh, bir yol" istratégiyisining bir böliki bolup, mutexessisler xitaydin taki yawropaghiche tutishidighan "Yéngi yipek yoli" namidiki bu pilanning bashlinish nuqtisidila bir talay ziddiyetning mewjutluqini ilgiri sürmekte idi. Bu ziddiyetning tügünidiki milletlerning biri belujilar, yeni baluchistanliqlardur. 

D u q bash katipi, wakaletsiz milletler teshkilatining mu'awin re'isi dolqun eysa ependi 8-ayning 11-küni gérmaniye paytexti bérlin shehiride ötküzülgen "Xitayning bir belwagh, bir yol pilani we uning baluchlargha hem bu rayon'gha bolghan paydisiz tesiri" namliq xelq'araliq ilmiy muhakime yighinigha teklip bilen qatniship, "Xitayning bir belwagh, bir yol pilanining mahiyiti we uning sherqiy türkistan'gha bolghan tesiri" témisida doklat teqdim qilghan. 

Mezkur yighinni merkizi londonda bolghan "Béluji milliy herikiti" teshkilati uyushturghan bolup, teshkilatning 7-ayning 21-küni élan qilghan bu yighin heqqidiki uqturushida "Yighinning meqsiti, xitayning impiriyalistik küntertipige a'it mesililerni muhakime qilish, ishghal astidiki baluchistan we u uchrawatqan bésimlargha qarshi küresh qilish, shundaqla xitay impiriyalistlirining 'bir belwagh, bir yol' pilanining selbiy aqiwetlirini dunyagha ashkarilashtin ibarettur" déyilgen. 

Uqturushta yene, "Xitay-pakistan iqtisadiy karidori pilani" imzalan'ghandin kéyin, baluchistanda qanliq herbiy heriketlerning köpeygenliki we hélimu dawamlishiwatqanliqi, pakistan quruqluq armiyisi we hawa armiyisining téximu jiddiy heriketliri seweblik, bu iqtisadiy karidur liniyisidiki köpligen yéza-qishlaq we sheherler ahalisining köchüshke mejburlinip, nurghunlighan insanning baluchistan we sindhning bashqa rayonlirigha köchüshtek weyranchiliqlargha uchrawatqanliqi" bayan qilin'ghan. Shuning bilen birge, "Nurghunlighan belujilarning tutup kétilip ghayib bolghanliqi, yene nurghunlighan insanning pakistan armiyisi teripidin öltürülgenliki" eskertilgen. 

Melum bolghinidek, belujilarning wetini bolghan baluchistan bolsa pakistandiki iran bilen afghanistan'gha tutashqan istratégiyilik orni muhim bir rayon. Pakistandiki 4 chong ölkining biri bolghan baluchistanliqlar 13 milyon nomusqa ige. Belujilar uzun yillardin buyan pakistan hökümitining siyasitidin narazi bolup, musteqilliq terepdarlirining qarshiliq heriketliri hazirgha qeder dawamlashmaqta. 

D u q bash katipi dolqun eysa ependi bu yighinda söz qilghanda, xitayning "Bir belwagh, bir yol" istratégiyisining mustemlikichilikni arqa körünüsh qilghanliqini otturigha qoyghan.

Metbu'atlarda bayan qilinishiche, xitayning irandin alidighan néfit mehsulati baluchistanning gwadar portidin ötüp, shangxeygiche yetküzülidu. Xitayning 60% néfit éhtiyajini qamdaydighan toshush mu'essesiliri muqerrer bésip ötüshi lazim bolghan gwadar portining bashqurush hoquqi 2002-yilidin étibaren xitayning qoligha ötüp ketken. Belujilar buningdin nep körmigen.

"Beluji milliy herikiti" teshkilati bayanatchisining ochuqlimisigha asaslan'ghanda, gwadar porti we uning etrapidiki dasht, bal negwar, gomazi qatarliq jaylarda pakistan armiyisining wehshiy qirghinchiliqi yüz bergen. Shundaqla shahrak, shapuk, hoshab, tijaban, ba'algatar, paro'om, awaran, washuk we kharan qatarliq rayonlar alliqachan herbiy gazarmigha aylinip ketken. Bu yerlerge eskiriy tekshürüsh ponkitliri, minglighan herbiyler jaylashqan bolup, bularning zorawanliqi seweblik 300 mingdin artuq yerlik ahale mejburiy tarqaqlashturulghan. Belujilarning meqsiti, yuqiriqi pakitlar arqiliq xitay we pakistan küchlirining bu iqtisadiy karidor seweblik béluji xelqige séliwatqan ziyankeshliklirini dunya jama'itige bildürüsh, xitayning "Bir belwagh bir yol" pilanining selbiy aqiwetliri üstidin shikayet qilish bolghan. 

Dolqun eysa ependi, axirqi bir-ikki yildin buyan belujilarning b d t we yawropa parlaméntida xitayning "Bir belwagh, bir yol" siyasitige qarshi pa'aliyetlirini qanat yaydurup kelgenlikini tilgha aldi. U sözide, belujilar, sindhlar we pakistandiki bashqa milletlerning Uyghurlargha oxshash teqdirge duch kéliwatqanliqini eskertti. 

Melumki, baluchistan'gha qoshna bolghan sindhlarning nopusi 56 milyon bolup, bularmu yillardin buyan pakistan hökümitige qarshi isyanlar qilip kelgen. Sindhlarning endishisigimu xitay mustemlikisining tehditi seweb bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet