Erdoghan shi jinpinggha "Sherqiy türkistan térrorluq küchliri" ge qarshi turidighanliqini bildürgen

Muxbirimiz erkin
2018-04-24
Élxet
Pikir
Share
Print
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
(Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping "Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini" din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
AFP

19‏-Aprél küni türkiye dölet re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping téléfonda sözleshken. Erdoghan, türkiyening "Sherqiy türkistan térrorluq küchlirige qet'iy qarshi turidighanliqi", ularning "Ijtima'iy muqimliqqa buzghunchiliq qilishigha yol qoymaydighanliqi" ni bildürgen.

Erdoghan bilen shi jinpingning téléfonda sözlishishi del amérika hökümiti kishilik hoquq doklati élan qilip, xitayning Uyghurlarning her qaysi jehetlerdiki heq-hoquqlirini éghir derijide depsende qiliwatqanliqi otturigha qoyulghan bir mezgilge toghra kelgen. Erdoghan xitay dölet re'isi shi jinpinggha téléfon arqiliq yuqiriqi sözlerni qilghan. 

Halbuki, türkiye axbarat wasitiliride erdoghanning yuqiriqi sözi tilgha élinmidi. "Sabah", "Yéngi shepeq" qatarliq gézitlerning bu heqtiki xewerliride ikki dölet rehbirining "Bir belwagh, bir yol" qurulushi, süriye weziyiti, ximiyilik qorallarni cheklesh, süriyening zémin pütünlükini qoghdash, ikki döletning her qaysi sahelerdiki munasiwetlirini kéngeytish qatarliq mesililerni sözleshkenliki tekitlen'gen. 

Lékin xitay axbarat wasitiliride erdoghanning "Türkiye sherqiy türkistan qatarliq térrorluq küchlirige qet'iy qarshi turidu", türkiye "Bu küchlerning xitayni öz ichige alghan her qaysi döletlerning ijtima'iy muqimliqigha buzghunchiliq qilishigha qet'iy yol qoymaydu," dégenliki ilgiri sürüldi. Türkiyediki bezi pa'aliyetchilerning tekitlishiche, ular erdoghanning héch bolmisa Uyghur rayonidiki "Yépiq terbiyilesh lagérliri" ni taqishini kütken bolsimu, biraq uning "Térrorluq mesilisi" ni tilgha élishi ularni ümidsizlendürgen. 

Türkiyediki Uyghur pa'aliyetchi, "Uyghur axbarat tetqiqat merkizi" ning bashliqi hamidxan köktürk ependi mundaq deydu: "Türk millitide gep yoq, lékin türk milliti saylighan hökümetler héch bolmisa insaniy hoquqlarnimu bolsimu küntertipke élip kelsun. Mushundaq xewerler bar, gherb döletliri buninggha pozitsiye bildürüwatidu. Bizning xelqimiz bizge mushundaq bésim qilidu, némishqa sherqiy türkistan mesilisige gep qilmaysiler, dep. Héch bolmisa bizning bir hey'et bérip shuni bir körüp kelse, bu silergimu paydiliq, dep bu ishni küntertipige élip kelse yaxshi idi. Bu qilalmaydighan bolmaydighan ish emes."

Erdoghan 2009‏-yili yüz bergen "5‏-Iyul weqesi" de xitay hökümitining herikitini tenqid qilip, xitayning Uyghurlargha "Irqiy qirghinchiliq" élip barghanliqini otturigha qoyghan dunyadiki birdin-bir siyasiy rehber. Lékin u xitayni "Irqiy qirghinchiliq" bilen eyibligendin buyanqi 9 yilda xitay-türkiye munasiwiti dawamliq tereqqiy qildi, emma Uyghurlarning weziyiti dawamliq nacharliship mangdi. 

Bezi analizchilarning ilgiri sürüshiche, erdoghanning sözi türkiye hökümitining "Uyghurlar xitay-türkiye munasiwetliridiki bir köwrük" dégen sho'arini tashlap, xitaygha yol qoyuwatqanliqini körsitidiken. Amérikidiki adwokat, weziyet analizchisi nuri türkel ependi, bu yol türkiyening xitay-bilen bolghan munasiwetlerdiki ulini ajizlashturghanliqini bildürdi. 

Nuri türkel mundaq dédi: "Bu yerde xataliq ötküzüwatqan, xata siyaset tutuwatqan xitay hökümiti emes, belki türkiye hökümiti. Xitay hökümitining meqsiti uning siyasitide nahayiti roshen ipadilinidu. Xitay hökümitining neziride Uyghurlar yoqitilish nishani bolghan millet. Lékin türkiye hökümiti mesilini bundaq körmeywatidu. Shunga bu yerde xitay xata siyasitini dawam qiliwatidu, emma türkiye hökümiti xitayning xata yölinishke bashlishigha egishish arqiliq özining xitay-türkiye munasiwetlirining siyasiy sehnisidiki ulini ajizlashturuwatidu." 

Nuri türkel ependining ilgiri sürüshiche, türkiye hökümitining xitaygha yol qoyushi xitayning qolining uzirip, türkiyediki Uyghurlargha tehdit salalaydighan bir weziyetni shekillendürmektiken. 

Nuri türkel yene mundaq dédi: "Türkiye hökümiti eslide abdulla gülning jumhur re'islik, rejep tayyip erdoghanning bash ministirliq yürgüzüwatqan waqitlardikidek 'xitay hökümiti bilen bolghan munasiwitimizning saghlam bolushida Uyghurlar köwrüklük rol oynaydu' dégen pozitsiyede turup buni dawamlashturghan, ürümchige barghan waqtidikidek mukemmel we mustehkem turup, xitay hakimiyitige 'bularning arqisida bir küch bar, sen bular bilen yaxshi ötseng, bularning izzet-hörmiti, heq-hoquqigha hörmet qilsang, sen biz biz tijariy, iqtisadiy, bixeterlik mesililiride ish birliki élip baralaymiz' dégen bolsa, xitay hökümiti hazirqidek türkiye hökümitige yolsiz teleplerni qoyalmaytti. Hazir xitaylargha yol qoyushning bedilige xitay hökümiti türkiyediki Uyghurlargha erdoghan hakimiyitining qoli arqiliq bésim qilalaydighan, türmige tashliyalaydighan, bezilerni qayturup bérishni telep qilidighan bir muhitni yaratti."

Amérika dölet ishliri ministirliqi 20‏-aprél élan qilghan yilliq kishilik hoquq doklatida, "Shi jinpingning xitaydiki az sanliq milletler, diniy az sanliqlarni xitaylashturushqa buyruq qilghanliqi, étnik asasidiki cheklime Uyghurlarning erkin yötkilishi, pasport élishigha tosqunluq qilip kelgenliki, Uyghur rayonida teqib qilish we qoralliq saqchilarning kücheytilgenliki, yéngi qanunlarning chiqirilip, medeniyet we diniy ibadet cheklen'genliki" ni bildürgen. 

20‏-Apiril ötküzülgen axbarat yighinida amérikining muweqqet dölet ishlar ministiri jon suliwan, Uyghurlarning weziyitige jiddiy diqqet qiliwatqanliqini bildürgen. U mundaq dégen: "Edliyening musteqil bolmasliqi, musteqil adwokatlarning zerbige uchrishi we uchurning qattiq qamal qilinishidek ehwallarning hemmisi döletning qanun arqiliq idare qilinishigha tosalghu bolmaqta. Biz bolupmu xitay hökümitining Uyghurlar we tibetlerning milliy, dini we til-yéziq erkinlikini yoqitish heriketlirige alahide diqqet qilmaqtimiz." 

Hamidxan köktürk ependining bildürüshiche, türkiye bilen xitayning yéqinlishishi Uyghur mesilisining türkiye siyasiy sehnisige küntertipke kélishige tesir qilmaqta iken. U, bu ehwalning özlirini endishige séliwatqanliqini bildürdi. 

Hamidxan köktürk mundaq dédi: "Emdi xitay türkiyening gherb döletliri bilen bolghan munasiwitining yiriklishishidin nahayiti obdan paydiliniwatidu. Mesilen, burun héch bolmisa, ayda bir yaki ikki qétim xelq wekilliri türkiye parlaméntida sherqiy türkistan mesilisini küntertipke qoyatti. Bu, mesilining bizni qattiq endishilendüriwatqan bir teripi."

Erdoghan eyni waqitta özining xitay ziyaritini ürümchidin bashlighan we ürümchide jama'et bilen jüme namizigha qatnashqan tunji chet'el rehbiri idi. Adwokat nuri türkel ependining ilgiri sürüshiche, erdoghan hökümiti deslepki yillarda "Uyghurlar türkiye-xitay otturisidiki köwrük" dégen pikirni "Yaxshi niyet" bilen bashlighan bolsimu, lékin xitay uninggha yaxshi niyet bilen mu'amile qilmighan. 

U mundaq deydu: "Amérikiliqlarning arisida köp ishlitidighan bir söz bar, ikki xataliq bir toghrini otturigha chiqarmaydu, dégen. Erdoghan öz waqtida 'Uyghurlar xitay bilen türkiye otturisida köwrüklük rol oynaydu,' dégen. Mesilining emeliylishishi üchün bizning sherqiy türkistan'gha türk wetendashlirining bérip tijaret qilishi, Uyghurlarning türkiyege bérishigha türkiye hökümitide yaxshi niyet bolghan, dep qaraymen. Lékin xitay hakimiyiti buni kéyinki künlerde Uyghurlarning ichide bölgünchilik idiyisini chachidighan amil, dep chüshendi. Chünki, xitay idé'ologiyilik tüwrükning shekillinip qélishidin endishe qilip, Uyghurlarning ichide idé'ologiye terghib qilishi mumkinchiliki bar, dégen shexslerni süpürüp tashlawatidu."

Erdoghan bilen shi jinping téléfonda körüshkende shi jinping xitay-türkiye istratégiyilik hemkarliq munasiwitining yéqinqi yillardin béri muqim rawajlan'ghanliqi, ikki terep munasiwitini téximu chongqur, téximu sijil rawajlandurushni ümid qilidighanliqini bildürgen. U yene, ikki terep "Öz-ara istratégiyilik ishinishni chongqurlashturushi, bir-birining köngül bölidighan ishlirigha köngül bölüp, ikki terep hemkarliqigha téximu mustehkem asas qilishi kérek," dégen.

Pikirler (1)
Share

Isimsiz oqurmen

Kerindaslarim ,men didim silerge yekinda tehi.Erdogan " Mening kalbim Urumqide " dep koysa hos bolop ketmenglar gol bolop uningga .Birak nurgun tordashlar meni eyiplep ketken idi. Bu ketim yene Hitayning Uygurlarni kandak tutup kiynap ølturwatkanligini kørup turup ikke egiz gep kilmay Hitayga , eksiqe yene yengi hamkarlik,øz -ora tayinish kelishimi imzalidi. Erdogandek siyasi aldamqi ve yalganqiga ming lenet !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Apr 25, 2018 02:17 PM

Toluq bet