Түркийә президенти баянатчиси ибраһим қалин : “рәҗәп таййип әрдоған билән ши җинпиңниң учришишида шәрқий түркистан мәсилиси үчинчи мәсилә болуп күн тәртипкә кәлди”

Мухбиримиз әркин тарим
2015.07.30
erdoghan-xi-shi-jinping-2015.jpg Түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған хитай зияритидә ши җинпиң билән биллә
RFA/Erkin Tarim


Түркийәдә уйғур мәсилисиниң юқири көтүрүлгән бир пәйиттә түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған хитайға икки күнлүк рәсмий зиярәт елип барди. Зиярәт ахирлашқандин кейин 7 - айниң 30 - күни түркийә җумһур рәиси баянатчиси ибраһим қалин әпәнди бейҗиңда мухбирларға бу зиярәтниң тәпсилати тоғрисида мәлумат бәргән. У, баянатида, түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң учришишида шәрқий түркистан мәсилисиниң үчинчи мәсилә сүпитидә күн тәртипкә кәлгәнликини ейтқан.

Түркийидики “бүгүн” гезити мухбириниң бейҗиңдин“чақмақ хәвәр”дәп тарқатқан хәвиридә, ибраһим қалин әпәндиниң түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай рәһбәрлири билән елип барған учришишиниң мувәппәқийәтлик өткәнликини баян қилип мундақ дәп язған:

“биринчиси нуқтилиқ һалда икки дөләт оттурисидики тиҗарәт мунасивәтлири музакирә қилинди. Учришишта икки дөләт оттурисидики тиҗарәт соммисини 100 милярд долларға чиқириш қарар қилинди.

Түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай зиярити тоғрисидики баянат
Түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай зиярити тоғрисидики баянат

Икки дөләт рәисиниң учришида музакирә қилинған иккинчи чоң теминиң башқурулидиған бомбиға қарши туруш системиси тоғрисидики музакирини давамлаштуруш қарар қилинған.”

Түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң баянатчиси ибраһим қалин әпәнди, бейҗиңда мухбирларға бәргән баянатида, әрдоғанниң хитай зияритидә икки дөләт оттурисида музакирә қилинған мәсилиниң үчинчисиниң шәрқий түркистан мәсилиси икәнликини тәкитләп мундақ дегән:

“үчинчи болуп, шәрқий түркистан мәсилиси тоғрисида музакирә болди. Бу һәқтә дөләт рәисимиз түркийәдә бәргән баянатини қайта тәкитлиди. Биз хитайниң бир хитай дөлити сияситини қоллаймиз. Хитайниң земин пүтүнликигә әһмийәт беримиз. Хитайниң ичидә вә сиртида хитайға қарши, хитайниң земин пүтүнликигә қарши елип берилған террорлуқ паалийитини қоллишимиз мумкин әмәс, дейиш арқилиқ хитайниң земин пүтүнликини қоллайдиғанлиқини баян қилди.”

Ибраһим қалин әпәнди түркийә дөләт рәиси әрдоғанниң хитай зияритидә музакирә елип берилған мәсилиләрни 4 темида болғанлиқини хуласиләп мундақ дегән:

“хитай рәһбәрлири билән икки дөләт оттурисидики тиҗарәт мунасивәтлири, башқурилидиған бомбидин мудапиә көруш системиси, шәрқий түркистан мәсилиси вә адәм әткәсчилики мәсилисидин башқа сурийә, ирақ мәсилиси тоғрисидиму музакирә елип берилди.”

Йәнә биз игилигән ишәнчилик мәлуматларға асасланғанда, уйғурларниң түркийәгә қанунсиз йоллар билән қечиш мәсилиси, инсан һәқлири дәпсәндичилики вә етиқад әркинликигә охшаш мәсилилиләрму икки дөләтниң һәйәтлири оттурисидики музакиридә күн тәртипкә кәлгән.

Биз бу һәқтә көз қаришини елиш үчүн думлипинар университети хәлқара мунасивәтләр факултети оқутқучиси доктор бариш адибәлли әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ. У, мәтбуатта орун алған баянатлардин уйғур мәсилисиниң инсан һәқ вә һоқуқлири җәһәттин күн тәртипкә кәлгәнликини чүшинип йәткили болидиғанлиқини баян қилип мундақ деди:

“икки дөләт рәһбәрлири оттурида немә мәсилиләр тоғрисида музакирә елип берилди, буни билишимиз мумкин әмәс. Әмма һөрмәтлик җумһур рәисимизниң баянатлиридин уйғур мәсилисини инсан һәқлири җәһәттин, пикир әркинлики, яшаш әркинлики, етиқад әркинликигә охшаш мәсилиләрни күн тәртипкә елип кәлгәнликини, хитай һөкүмитигә уйғурлардики инсан һәқлири дәпсәндилирини түзитишишини өтүнгәнликини чүшинип йетәләймиз. Буниңдин уйғур мәсилисиниң түркийә - хитай мунасивитидә муһим орунға игә болғанлиқиниң ипадиси.”

Доктор бариш адибәлли әпәнди уйғур мәсилисиниң бурунқи һөкүмәтләр мәзгилигә селиштурғанда түркийә - хитай мунасивитидә муһим орунға игә болғанлиқини баян қилип мундақ деди:

“һазирқи һөкүмәтниң уйғур мәсилиси тоғрисида ташлиған қәдими бурунқи һөкүмәтләргә селиштурғанда бәк җәсур. Малайшия вә тайландтин көп санда уйғурға саяһәт кинишкиси берип түркийәгә елип кәлди. Көп санда уйғурға пуқралиқ бәрди. 5 - Июл үрүмчи қирғинчилиқи йүз бәргәндә баш министир рәҗәп таййип әрдоған хитай дөлити уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ елип бериватиду дәп баянат бәрди. Әгәр уйғурлар түркийәдә инсан һәқлири, демократийә тәләплирини оттуриға қойса даваси күчлиниду дәп ойлаймән.”

Арқидин доктор әркин әкрәм билән сөһбәт елип бардуқ. У, җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай зияритидә уйғур мәсилисиниң күн тәртипкә кәлгәнликини ейтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.