Хаңҗу айродромидики вәқә америка -хитай мунасивәтлири үстидә муназирә қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2016-09-06
Share
obama-g-20-xangju.jpg Америка президенти барак обаманиң мәхсус айропилани (һава армийә 1-номур) хаңҗуға қонған көрүнүши. 2016-Йили 3-сентәбир, хаңҗу.
AFP

Хитайниң хаңҗу шәһиридә ечилған бу қетимлиқ г-20 башлиқлар йиғини ечилиштин бурунла хәлқара мәтбуатларда муназирә қозғилип кәткән иди.

Болупму, уларниң диққитини алаһидә тартқини хитай даирилириниң бу йиғинни оңушлуқ ечиш үчүн алған мислисиз бихәтәрлик тәдбирлири болған иди. Бу һәқтә елан қилинған хәвәрләрдә, хаңҗу шәһиридә һәддидин зиядә бихәтәрлик тәдбирлириниң елинғанлиқи, шәһәр аһалисиниң һәтта шәһәрни бикар қилишқа мәҗбурланғанлиқи, уйғур ашпәзләрниң иштин тохтитип қоюлғанлиқи тилға елинип, хитайниң бу йиғин арқилиқ өзиниң салаһийитини тиклимәкчи болуватқанлиқи мулаһизә қилинған.

Дәрвәқә, йиғинға қатнишиш үчүн хитайға барған америка президенти барак обаманиң айропиландин чүшүш җәрянида туғулған мәсилә юқиридики бу нуқтини испатлап бәргән болди. Шу күни обаманиң айропилани хаңҗу айродромиға қонғанда, униң айропиландин чүшүши үчүн йөткилишчан пәләмпәй тәминләнмигән. Буниң билән айропиланниң кәйни ишикидин чүшүшкә мәҗбур болған обама үчүн адәттә дөләт рәһбәрлири үчүн селинидиған қизил паяндазму селинмиған. Буни аз дәп, обама айропиландин чүшкәндә униң дөләт бихәтәрлик мәслиһәтчиси сусан райс уни күтүвелиш үчүн алдиға маңғанда, хитай айродром бихәтәрлик хадимлири тәрипидин қопаллиқ билән тосувелинған. Буниң билән америка дөләт хадимлири билән айродромдики хитай хадимлири арисида талаш -тартиш чиқип, бир нәпәр хитай хадим "бу дегән җуңгониң земини, җуңгониң айродроми" дәп қопаллиқ билән варқириған.

Хаңҗу айродромида чиққан бу вәқә хәлқара мәтбуатларда кәң хәвәр қилинип, қизғин муназирә қозғиди. Нурғун көзәткүчиләр вәқәни тасадипий чиққан вәқә әмәс, қәстән орунлаштурулған вәқә дәп баһалиған. Гардиян гезитиниң хәвәр қилишичә, хитай тәрәп йәкшәнбә күни әтигәндә хаңҗу айродромиға қонған һиндистан, русийә, җәнубий корейә, биразилийә қатарлиқ дөләтләрниң президентлириниң һәммисигә қизил паяндаз салған вә йөткилишчан пәләмпәй арқилиқ уларни айропиландин чүшүргән. Бирақ америка президенти барак обамаға кәлгәндә, йөткилишчан пәләмпәйни һәйдәйдиған шопурниң инглизчә билмигәнлики сәвәбидин уқушмаслиқ келип чиққан, дегәндәк сәвәбләрни көрситип пәләмпәй тәминләнмигән.

Мексикиниң хитайда турушлуқ сабиқ баш әлчиси җорҗ гуаҗардо гардиян гезитигә қилған сөзидә буни "қәстән орунлаштурулған заңлиқ қилиш" дегән. У мундақ дегән: "бундақ ишлар адәттә сәвәнликтин йүз бәрмәйду. Болупму хитайдәк бир йәрдә. Мән хитайлар билән 6 йил ишлидим вә нурғун қетим бундақ зиярәтләрни орунлаштурдум. Ши җинпиңни мексикиға апардим. Икки мексика президентини хитайда күтүвалдим. Хитайда бундақ ишларниң қандақ тәртип билән маңидиғанлиқини ениқ билимән. Бу һәргизму уқушмаслиқтин келип чиққан иш әмәс. Бу дегән мәнситмигәнлик. Бу дегән ‹саңа дәп қояй, сән биз үчүн муһим әмәс' дегәнлик. Бу, хитайниң йеңи көрүлүватқан һакавурлуқиниң бир қисми, хитай милләтчиликиниң қозғитилиши, ‹хитай дегән қудрәтлик, сән биз үчүн пәқәтла адәттики бири' дегәнлик."

Сабиқ мексика әлчиси йәнә, ши җинпиңниң бу арқилиқ хитайдики "милләтчилик картиси"ни ойниғанлиқини әскәрткән.

Америкидики вал стрит журнилида бу һәқтә елан қилинған "хитайниң америкиниң ғуруриға қарши қувлуқ билән қилған һуҗуми" мавзулуқ мақалидиму бу ишниң тасадипийлиқ әмәслики баян қилинған. Униңда "хитай мушу күнләрдә һәммә ишни һәтта айродромда кимгә пәләмпәй бериш -бәрмәсликкә охшаш кичик ишлардиму өзиниң билгини бойичә иш қилимән дәватиду" дәп йезилған. Мақалидә ейтилишичә, хитай обама һөкүмити һакимийәткә кәлгәндин буян қиливатқан бир қатар мушуниңға охшаш кичик -кичик һақарәт характеридики ишлири арқилиқ әмәлийәттә америкини яратмайдиғанлиқини вә өзиниң зорийиватқан салаһийитини көз -көз қиливатқанлиқини баян қилған вә мундақ дейилгән : "хитайниң һәрбий күчи америкиға техи йетишәлмигән һәм шундақла хитайниң қошна дөләтлири униң зорийиватқан һәрбий күчигә қаттиқ диққәт қилип туруватқан бир шараитта, хитайниң мәқсити райондики әң күчлүк дөләтни дәмаллиққа йеңиш әмәс, бәлки уни аста -аста аҗизлаштуруш". Йәни мундақчә ейтқанда, мақалә аптори хитайниң юқириқидәк һәрикәтләр арқилиқ америкиниң асия -тинч окян райондики шерик дөләтлиригә "арқамда америка бар дәп бәк ишинип кәтмә" дегән сигнални бериватқанлиқини баян қилған.

Америкилиқ хитай ишлири тәтқиқатчиси бил бишоп "гардиян" гезитигә қилған сөзидә, хитайниң бу йиғин үчүн бир йилдин артуқ вақит тәйярлиқ қилғанлиқини нәзәрдә тутқанда айродромда йүз бәргән вәқәниң бир тасадипийлиқ әмәсликини әскәртип туруп "бу қармаққила хитайниң америкини аҗизлашқан вә төвән қилип көрситиш мәқситидә пиланланған бир иш" дегән.

Бирақ, хитай тәрәп болса буни қәтий рәт қилип кәлди. Хитай ташқи ишлар баянатчиси хуа чүнйиң дүшәнбә күни қилған сөзидә, әксичә америка тәрәпни шундақла ғәрб ахбаратлирини әйиблигән. Бундин сирт, хитайниң йәр шари вақти гезити бүгүн йиғин һәққидә елан қилған баш мақалисидә, хитайниң бу йиғинни наһайити мувәппәқийәтлик өткүзгәнликини илгири сүргән вә айродромда йүз бәргән вәқәни ишарәт қилип туруп "бир қисим ахбаратлар хитайниң йиғинни нәтиҗилик ахирлаштурғинини көрүшниң орниға хаталиқ садир қилишини арзу қилди. Әмма йиғин интайин нәтиҗилик аяғлашти. Җуңго йиғин җәрянида бир қанчә мәсилиләр билән йүзләшти. Бирақ биз, қәтий вә чиң туридикәнмиз, һәрқандақ қийинчилиқни йеңип чиқалаймиз" дегән шундақла бу йиғин арқилиқ хитайниң зор тәсир қозғиғанлиқини илгири сүргән.

Америка президенти барак обама болса мухбирларға бәргән баянатида, бу вәқәни чоңайтиветишниң орни йоқлуқини ейтқан иди. Вал стирт журнили бу һәқтики мақалисидә, америка призидентиниң бундақ кичик ишлар билән ейтишип олтуридиған вақти йоқлуқини ейтқан вә "достлар америкиниң күчидин җиддийлишиши мумкин. Хитай даирилириниң бундақ һәрикәтлири пәқәт хитайниң өзигә болған ишәнчсиниң төвәнликини көрситип беришкә ярайду" дәп язған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт