20 Dölet guruhi yighinida türkiye-xitay arisida tüzülgen kélishimler némidin dérek béridu

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015-11-17
Share
g20-yighin-tukiye.jpg 20 Dölet guruhi aliy rehberliri yighinigha kelgen herqaysi dölet re'isliri xatire sürette. 2015-Yili 15-noyabir, türkiye.
AFP

20 Dölet guruhi aliy rehberliri yighinigha kelgen xitay dölet re'isi shi jinping bilen türkiye dölet re'isi rejep tayyip erdoghan uchrashqandin kéyin, ikki dölet otturisida 7 toxtamname tüzülüshi Uyghurlarning kallisida "Türkiye-xitay munasiwitide Uyghur mesilisi qandaq bir orun alar?" dégen'ge oxshash so'allar peyda bolushqa bashlidi. Ikki dölet re'isliri otturisidiki toxtamnamige qol qoyush murasimda "Türkiye-xitay yipek yoli iqtisadiy munasiwiti we 21-esir déngiz yipek yolini kücheytish toxtamnamisi", "Tömür yol yasash hemkarlishish toxtamnamisi", "Déngizchiliq, qatnash we alaqe-uchur ministirliqi otturisidiki munasiwetni kücheytish toxtamnamisi" qatarliq 7 toxtamnamige qol qoyulghan.

Bulardin sirt 20 dölet guruhi aliy rehberler yighini jeryanida xitay tashqi ishlar ministiri wang yi parizh térrorluq hujumgha uchrighan waqitta antaliyede qilghan sözide, xelq'arani xitayning Uyghur rayonida élip bériwatqan "Sherqiy türkistan islam herikiti" ge qarshi turush herikitini qollashqa chaqirghan. U, "Xitay oxshashla térrorluqning qurbani. Sherqiy türkistan islam herikitige zerbe bérish xelq'ara térrorluqqa qarshi küreshning muhim parchisi bolushi kérek" dégen.

Undaqta xitay bu qétim türkiyede chaqirilghan 20 dölet guruhi aliy rehberler yighinida türkiye bilen xitay otturisida 7 toxtamnamining tüzülüshi némini ipadileydu? xitay tashqi ishlar ministiri wang yining antaliyede bundaq bir bayanat bérishidiki meqsiti néme? biz so'allargha jawab tépish üchün, türkiye istratégiyelik chüshenche instituti türkiye-xitay munasiwetliri mutexessisi dotsént doktor erkin ekrem ependi bilen söhbet élip barduq.

U, 20 dölet guruhining 2008-yili dunyada iqtisadiy bohran meydan'gha kelgende, bu iqtisadiy bohranning aldini élish, iqtisadni kücheytish meqsiti bilen dunyadiki iqtisadiy jehettin küchlük bolghan döletlerni bir yerge jem qilip qurulghan bir guruh ikenlikini éytti. U, 2009-yilidin béri échilip kéliwatqan 20 dölet guruhining yighinlirida asasiy jehettin iqtisadiy mesililerning muzakire qilin'ghanliqini, bu yil antaliyede échilghan 20 dölet guruhi yighinida asasiy jehettin süriye musapirliri mesilisi, firansiyediki térrorluq hujumigha oxshash dunya duch kéliwatqan siyasiy mesililer toghrisida muzakire élip bérilghanliqini dédi.

Doktor erkin ekrem ependi bu qétimqi yighinda türkiye bilen xitay otturisida tüzülgen toxtamnamiler toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Türkiye jehettin élip éytqanda, türkiye-xitay munasiwiti intayin muhim bir mesile, chünki xitay hazir dunyaning 2-muhim iqtisadiy küchke ige döliti. Türkiyening, xitay türkiyege meblegh salsa dégen arzusi bar. Emma xitay türkiye oylighandek meblegh élip kelmeywatidu. Türkiye buni kütüwatidu, xitay bolsa 'men mebleghni salimen, emma bu yerde sherqiy türkistan mesilisi bar', 'bu yerde térror mesilisi bar' dep türkiyeni zorlawatidu."

Doktor erkin ekrem ependi bu heqtiki tehlilide, xitay tashqi ishlar ministiri wang yining bayanati toghrisida toxtilip, xitayda "Térror" atalghusigha bérilgen tebirning müjmel ikenlikini, müjmel bolghachqa hazirghiche térror toghrisidiki qanunmu maqullanmighanliqini, xitayda térror dégen waqtida Uyghurnila körsitidighanliqini, bashqa döletlerde undaq emeslikini, xitay térrorgha toghra tebir bérelmigechke bashqa döletlerni ishendürelmeywatqanliqini ilgiri sürdi.

Erkin ekrem ependi söhbitimizning axirida, türkiye-xitay munasiwitining qisqa muddette dégendek rawajlinip kételmeydighanliqini, uzun muddette küchiyish éhtimali barliqini ilgiri sürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet