Мәркизий асия мәмликәтлириниң газ мәсилисидә ихтилаплар күчәймәктә

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2014.06.26
shi-jinping-putin-tebii-gaz-kelishimi.jpg Хитай рәиси ши җинпиң билән русийә президенти путин тәбиий газ келишими түзәватқан көрүнүш. 2014-Йили 21-май, шаңхәй.
AFP

Кейинки вақитларда дуня аммиви ахбарат васитилири мәркизий асия мәмликәтлири арисидики газ мәсилисиниң җиддийлишип, өзара зиддийәтләрниң барғансери күчийиватқанлиқини илгири сүрмәктә. Бу кәң земинда енергийә еһтияҗлирини һәл қилиш йолидики асасий күрәш русийә вә хитай оттурисида кетиватмақта. Амма бәзи анализчилар зиддийәтниң илгири иттипақдаш болған сабиқ совет оттура асия җумһурийәтлиридин келип чиқиватқанлиқиниму оттуриға қойған.

Русийәниң “военное обозрение” гезитидә елан қилинған иван лизаниң “өзбек-қирғиз газ уруши: ким һәқ, ким гунаһкар вә немә қилиш керәк” намлиқ мақалисидә өзбекистан вә қирғизистан оттурисидики талаш-тартишларниң келип-чиқиш сәвәблири чүшәндүрүлиду.

Мақалидә ейтилишичә, мубада өзбекистан қирғизистанниң җәнубиға газ йәткүзмәйдиған болса, у чағда қирғизистан өзбекистанниң сох районини газсиз қалдуридиғанлиқи билән попоза қилған. И. Лиза бу икки мәмликәт оттурисидики ихтилапниң асасий сәвәбини мундақ дәп чүшәндүриду: “һәқиқәтәнму, өзбекистанниң бу һәрикәтлириниң сәвәби униң қошнилири билән болған интайин кәскин мунасивәтлиридә болмақта. Өзбекистан вә қирғизистанниң чегралири мушу күнгичә бөлүнмигән һәм бәлгиләнмигән: тәрәпләр бир келишимгә келәлмәйватиду вә өзара территорийилик җедәлләрни һәл қилалмайватиду. Шуниң сәвәбидин чеграда һәр хил тоқунушлар һәйран қаларлиқ һалда пат-патла йүз бәрмәктә: йолларниң тосувелинишидин башлап оқ етиш билән тамамланмақта”.

Мақалә аптори буниңдин ташқири йәнә су мәсилисиниңму хели җиддийлишип, икки оттуридики мунасивәтләрниң техиму кәскинлишип кәткәнликини билдүргән.

Игилишимизчә, һазир мәркизий асия газини көп мөлчәрдә импорт қиливатқан мәмликәтләрниң бири хитай болуп қеливатмақта.

Русийәниң “слон.Ру” агентлиқи басқан “хитай 4 йил ичидә газ импортини рекортқичә көпәйтти” намлиқ мақалисиниң аптори ирина рябова хитайдики газ импортиниң бир йил ичидә 27 пирсәнткә өскәнликини көрситип, хитайға келиватқан газниң асасий қисминиң түркмәнистанға тоғра келидиғанлиқини, йәни 2013-йили униң 88 пирсәнтини игилигәнликини тәкитлигән. Буни русийәниң “войенно-промишленний курйер” дегән йәнә бир һәптилик гезитидә берилгән “турубилар уруши. Вашингтон вә брюсселниң һазирқи баш вәзиписи-русийәни украина арқилиқ өтидиған газ йолини сақлап қелишқа мәҗбурлаш” намлиқ мақалиниң аптори, йеқин шәрқ институтиниң президенти йевгений сатановскийму тәстиқлиған болуп, у кейинки вақитларда украинада шәкилләнгән вәзийәт мунасивити билән русийәниң украина, явропа, хитай вә мәркизий асия, шундақла хитай вә мәркизий асия, әрәб мәмликәтлири арисидики газ мәсилисигә вә улар арисидики риқабәтчиликкә аит дуня анализчилириниң пикир-тәхминлири әтрапида мулаһизә қилиду.

Әмди “сентир асия” тор гезитидә елан қилинған “мәркизий асия мәмликәтлири русийә вә хитай газ шәртнамисидин мәғлуп болмақта” намлиқ мақалидә ейтилишичә, һазир русийә-хитай газ турубиси хитайға йәткүзүлидиған қошумчә йеқилғу йоли болупла қалмай, у шундақла мәркизий асия дөләтлири вә хитай мунасивәтлиригә тәсир қилидиған амил болуп қалмақта икән.

Мақалидә мәркизий асиядин хитайға маңидиған газ турубисиниң төт асасий йол арқилиқ әмәлгә ашидиғанлиқи тәкитлинип, һәр қайсиниң қанчилик миқдарда газ йәткүзидиғанлиқи ярқин мисалларда көрситилгән. Мәзкур мақалидә өзбекистан вә таҗикистан һәм түркмәнистан, түркмәнистан вә қазақистан арисидики ихтилапларниң келип чиқиш сәвәблири көрситилгән. Мәсилән, өзбекистан пат-патла қәризләрни сәвәб қилип, таҗикистанға баридиған газ турубилирини йепивәткән. Өз нөвитидә таҗикистанму асассиз сәвәбләргә бинаән түркмәнистан газидин баш тартқан.

Мақалидә шундақла түркмәнистан, хитай вә қазақистан оттурисидики мунасивәтләргә баһа берилгән болуп, анализчи андрей матвейефниң пикричә, хитай вә түркмәнистан қазақистанни шерикликтин сиқип чиқириш һәрикитини қиливатмақта. У буниң мундақ сәвәблириниң бар икәнликини оттуриға қойиду: биринчидин, хитай қазақистан президенти нурсултан назарбайефниң 2014-йилниң январ ейида елан қилған мураҗийәтнамисидә көрситилгинидәк қазақистанниң 2050-йили 50 тәрәққий әткән дөләтләр қатариға кириш пиланлириға рази әмәс. Әгәр қазақистан тәрәққий әткән мәмликәт болидиған болса, у чағда хитайға бу районда униң мәнпәәтлири билән һесаблишишқа тоғра келиду.

Иккинчидин, түркмәнистанға қазақистанниң иқтисадий өсүши тамамән яқмайду һәм икки мәмликәт оттурисидики һәр қандақ селиштуруш очуқтин-очуқ түркмәнләргә пайда елип кәлмәйду... Үчинчидин, қазақистанниң таможна иттипақиға кириши вә русийә билән һәртәрәплимә бирикиши. Йеңи таможна чеграси вә йеңи баҗлар хитай товарлириниң еқимини қисқартти һәм бу җәрянда хитайниң иқтисадий тәсириниң сүритини бузди.

Анализчи а. Матвейеф бу йәрдә шундақла хитайниң қазақистан территорийиси арқилиқ өтидиған газ турубисиниң йеңи йолини селиштин баш тартиш арқилиқ қазақистанни җазалимақ ойида болуватқанлиқини көрситиду.

Мәзкур мақалидә хитай сияситиниң қазақистанни мәркизий асияниң қалған қисмидин, йәни қирғизистан, өзбекистан, таҗикистан вә түркмәнистандин бөлүветишкә, бу районниң җәнубий қисмини һәм ихтиярий һалда, һәм мәҗбурий һалда өз шериклиригә айландурушқа қаритилғанлиқи ейтилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.