D u q myunxénda achidighan xelq'araliq yighinning teyyarliqi pütti

Muxbirimiz erkin tarim
2014.04.04
germaniye-duq-kursigha-qatnashqan-uyghurlar.jpg D u q myunxénda achidighan xelq'araliq yighinning teyyarliq kursigha qatnashqan Uyghurlar
RFA/Erkin Tarim


Gérmaniyening myunxén shehiride “Insaniyetke qarita ötküzülgen jinayetler: iz - déreksiz ghayib bolghanlar, tutqun qilish we qanunsiz öltürüshler” mawzuluq xelq'araliq muhakime yighini échilmaqchi.

Dunya Uyghur qurultiyi bash bolup teshkilligen bu yighin 4 - ayning 14 - künidin 16 - künigiche dawam qilidighan bolup, yighinning teyyarliq xizmetliri tamamlan'ghan. Yighin'gha bashqa döletlerdiki Uyghur mesilisi mutexessislirimu qatnishidu.

D u q 2007 - yilidin buyan ötküzüp kéliwatqan Uyghur rehberlirini “Démokratiye, kishilik hoquq, xelq'ara qanun arqiliq terbiyilesh” kursi oxshash bolmighan shekil we oxshash bolmighan mezmunlarda dawam qilip kelmekte, bezi programmilar terbiyilesh kursi sheklide, bezi programmilar bolsa xelq'araliq muhakime yighini sheklide ötküzülmekte.

D u q 8 - qétimliq Uyghur rehberlerni terbiyilesh kursini, “Insaniyetke qarita ötküzülgen jinayetler: iz - déreksiz ghayib bolghanlar, tutqun qilish we qanunsiz öltürüshler” dégen témida xelq'araliq muhakime yighin sheklide achmaqchi.

D u q ning bu yighin'gha mes'ul rehberliridin dolqun eysa ependi bu témini tallashtiki seweb toghrisida toxtilip mundaq dédi: xitay kommunist hakimiyiti sherqiy türkistan'gha hökümranliq qilghan 65 yildin buyan, sherqiy türkistan xelqining iqtisadiy, siyasiy, ijtima'iy we diniy heq - hoquqliri kündin - kün'ge éghir derijide talan - taraj qilinip keldi. Bolupmu 2009 - yilidiki “5 - Iyul ürümchi qanliq qirghinchiliqi” din buyan, xitay hökümitining sherqiy türkistandiki basturush, qirghinchiliq qilish siyasiti intayin wehimilik bir basquchqa qedem qoydi.

5 - Iyul weqesi yüz bergen 5 yildin buyan, xitay hökümiti Uyghurlargha qarita xalighanche, qanunsiz tutqun qilish, soraq - so'alsiz étip tashlash, qattiq qolluq bilen qoralliq küch ishlitip basturush herikitini shiddet bilen élip bardi. “5 - Iyul ürümchi weqesi” din buyan minglighan kishiler iz - déreksiz ghayib boldi, nechche minglighan bigunah kishiler qanunsiz tutqun qilindi, tinchliq bilen élip bérilghan naraziliq heriketliri, yighilishlar qoral küchi bilen qanliq basturuldi, nechche yüzligen kishi so'al - soraqsiz étip tashlandi. Hetta chet'elge qéchip chiqqan Uyghurlar xitaygha qayturuldi. Bularning beziliri étip öltürülse, yene beziliri hazirghiche xitay zindanlirida yatmaqta.

Sherqiy türkistanda yüz bergen bu paji'elik weqelerning intayin az bir qismi xelq'ara metbu'atlarda élan qilin'ghan, xelq'ara teshkilat we bir qisim démokratik döletlerning tenqidige uchrighan bolsimu, emma xitay hökümitining uchurni qattiq qamal qilishi bilen mutleq kop qisim ré'alliq dunyagha ashkarilanmidi.

D u q rehbiri rabiye qadir xanimning riyasetchilikide Uyghur mesilisi muhim bir mesile qatarida b d t insan heqliri omumiy yighinlirida we bezi chong döletlerning parlaméntlirida küntertipke kelgen, muzakire qilin'ghan we qararlar qobul qilin'ghan haletke yitip keldi.

Xitay hökümiti, d u q ni merkez qilghan sherqiy türkistan milliy herikitini xelq'arada qarilash, yolini tosush we hetta ujuqturush üchün iqtisadi we diplomatiye küchini ishqa sélip, pütün küchi bilen heriket qilghan bolsimu, emma bügün Uyghur dewasi xelq'arada zor tesirge we hésdashliqqa érishken bir dawa halitige yetti. Yeni sherqiy türkistan milliy herikiti anglitish basquchini asasen ghelibilik tamamlidi. Emdi bundin kéyinki basquch, mesililerni, paji'elerni pakit, höjjetler bilen ispatlash, telep - pikirlerni otturigha qoyush we chare - tedbir qollinish basquchidur.

Bu munasiwet bilen d u q, xelq'aradiki mutexessisler, alimlar, siyasetchiler, Uyghur teshkilatlirining rehberliri, siyasiy pa'aliyetchilerning qatnishishida, nöwette sherqiy türkistanda yüz bériwatqan paji'elik mesililerdin iz - déreksiz ghayib bolghanlar, bigunah tutqun qilin'ghanlar we qanunsiz, soraq so'alsiz öltürülgenlerge da'ir mesililerni asasi téma qilghan halda muhakime, analizlar élip bérilidu. Bu heqte teyyarlan'ghan doklatlar, pakitlar, delil - ispatlar teqdim qilinidu we chare - tedbir heqqide bes - munaziriler élip bérish üchün bu témini talliduq.

Ötken 7 qétimliq kurs qaysi döletlerde chaqirildi

D u q, ötken 8 yildin buyan üzlüksiz halda bashqa xelq'araliq teshkilatlarning hemkarlishishi we amérika démokratiyini ilgiri sürüsh fondining maddiy yardem qilishi bilen, 2007 - yili 5 - ayda gollandiyening denhag shehiride, 2008 - yili 4 - ayda gérmaniyening bérlin shehiride, 2009 - yili 5 - ayda amérikaning washin'gton shehiride, 2010 - yili 4 - ayda yawropa parlaméntida, 2011 - yili 3 - ayda awstraliyening 3 shehiride, 2012 - yili 5 - ayda yaponiyening tokyo shehiride we 2013 - yili 3 - ayda shiwétsariyening jenwe shehiride, b d t ning ichide xelq'araliq yighin we her xil témilarda terbiyilesh kursliri échish arqiliq, sherqiy türkistan milliy herikitini xelq'ara qanunlargha mas halda küchlendürüsh, xelq'araning hemkarliqi we hésdashliqini qolgha keltürüsh, Uyghur rehberliri we siyasiy pa'aliyetchilerning mahirliqini yuqiri kötürüsh jehetlerde zor ilgirileshler we ijabiy netijilerni qolgha keltürdi.”

Gérmaniyede chaqirilidighan bu qétimqi yighin'gha qatnishishni xalaydighan teshkilat rehberliri, pa'aliyetchiler, mutexessisler we tetqiqatchilarning 4 - ayning 8 - künidin burun d u q gha yazma shekilde myunxén'gha kélish waqtini bildürse bolidiken.

D u q ning ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysaning éytishiche, bu yighin jeryanida d u q rehberliri bir yerge jem bolup bezi muhim muzakirilernimu élip baridiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.