Mérkilning xitay ziyaritide Uyghurlar mesilisini tilgha élishi telep qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2018-05-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniye bash ministiri an'géla mérkél xitay bash ministiri li kéchyangni kütüwélish murasimida dölet marshi chélinishtin burun. 2017-Yili 31-may, bérlin.
Gérmaniye bash ministiri an'géla mérkél xitay bash ministiri li kéchyangni kütüwélish murasimida dölet marshi chélinishtin burun. 2017-Yili 31-may, bérlin.
AFP

Gérmaniye bash ministiri anjila mérkil xitay ziyaritini bashlashtin ilgiri, uning Uyghurlar mesilisini otturigha qoyushi telep qilindi.

Gérmaniye bash ministiri anjila mérkil xanim 24-may küni gérmaniyediki 20 din artuq soda guruhining wekillirini egeshtürüp 3 künlük xitay ziyaritini resmiy bashlidi. Bu qétimqi ziyarette xitay terep bilen eqliy mülük hoquqini qoghdash, kilimat mesilisi, adil soda riqabiti, iran mesilisi, ikki terepning sodigha meblegh sélish mesilisi qatarliq köp tereplime mesililerde söhbetler élip bérilidighanliqi metbu'atlarda ilgiri sürülmekte.

Mérkil xanimning bu qétimqi xitay ziyariti, u bash ministirliq wezipisige teyinlen'gen 2005-yilidin buyanqi 11-qétimliq ziyariti bolup, u xitaygha yolgha chiqishtin ilgiri kishilik hoquq organliri, siyasiy aktiplar bayanat élan qilip yaki bash ministir mehkimisige mektuplar yollap, nöwette éghir milliy basturushlargha uchrawatqan Uyghurlar mesilisi toghriliq xitay re'isi shi jinping bilen ochuq sözlishishni telep qilishqan.

D u q we xeter astidiki xelqler teshkilati qatarliqlar anjila mérkil xanimgha Uyghurlar mesilisini xatiriletken teshkilatlar jümlisidindur. D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, d u q namida 22-may küni mérkil xanimgha yollan'ghan mektupta Uyghur élidiki jaza lagérliri mesilisi üstide nuqtiliq toxtalghanliqini eskertip, mektupning asasi mezmunidin bizni xewerdar qildi.

Xeter astidiki xeqler teshkilatining mes'uli ulrik déliyus ependi 22-may élan qilghan "Bash ministir xitaygha baridu, soda-tijaretning tereqqiyati kishilik hoquqni ilgiri sürelmeydu" namliq bayanatida, gérmaniyening xitay bilen bolghan tijariy hemkarliqliri tereqqiyatining xitaydiki insan heqliri weziyitini yaxshilashqa héch hesse qatalmighanliqini, eksiche Uyghurlar, tibetlikler kebi az sanliq milletler üstidiki zulumning barghanséri küchiyiwatqanliqini ilgiri sürgen.

Ulrik déliyus ependi bayanatida yene, xitay öktichi ziyaliyliri heqqide toxtilish bilen birge Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining Uyghur-xitay otturisidiki milliy toqunushni tinch yol bilen hel qilish teshebbusida bolghanliqi üchün qamaq jazasigha mehkum qilinip türmide yétiwatqanliqini, barghanséri köp Uyghur we qazaqlarning jaza lagérlirigha muddetsiz qamilip qiyin-qistaqlargha éliniwatqanliqini tekitlep "Özining qanunigha sistémiliq halda xilapliq qiliwatqan we sel qarawatqan bir dölet hergizmu chet'ellik meblegh salghuchilarning ishenchisini qazinalmaydu, shundaqla dunyawi hoquqlargha bolghan mejburiyetlirini ada qilalmaydu" dégen. U yene: "Qanunining muqim ijrasi bolmighan xitayda tereqqiyat izchilliqimu bolmaydu, peqetla kommunistik partiye emeldarlirining zorawanliqqa tayan'ghan mustebit hökümranliqi bolidu" dégen ibarilerge yer bergen.

21-May küni yene gérmaniyediki Uyghur siyasiy aktipliridin méhriban xanimmu bash ministir anjila mérkil xanimgha qaritip ochuq xet élan qilghan. U gérmaniyediki "Yurtum" tor sehipiside élan qilin'ghan xétida, Uyghur élida nöwette höküm sürüwatqan éghir milliy zulum weziyitini etrapliq sherhligen. Méhriban xanim bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qilghanda, ochuq xettin yer alghan mezmunlar heqqide qisqiche toxtaldi.

D u q re'isi dolqun eysa ependining eskertishiche, Uyghur diyaridiki "Terbiyelesh merkizi" namliq jaza lagérliri mesilisi bolupmu, amérika we gérmaniye hökümetlirining jiddiy diqqitini chékiwatqan bolup, bu döletlerning tashqi ishlar ministirliqliri jaza lagérlirigha munasiwetlik delillik matériyallarni toplashqa köngül bölmekte iken. 21-May küni b d t ning nyu-yorktiki shtabida ötküzülgen ammiwi teshkilatlar komitétining 17-nöwetlik yighinida amérikining b d t diki bash elchisining yardemchisi kelliy kuréy xanim bu jaza lagérliri mesilisini xélila ochuq sherhlep, dunya jama'itining diqqitini qozghighan.

Toluq bet