Германийә һөкүмити илһам тохти әпәнди вә уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитигә инкас қайтурди

Мухбиримиз ирадә
2018.03.28
ilham-toxti-ailisi.jpg Илһам тохти әпәнди аилиси билән өз өйидә хатирә сүрәттә. (Вақти ениқ әмәс)
Sociao Media

Хитай һөкүмити тәрипидин өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти әпәнди бир йерим йилдин бери адвокати вә аилиси билән көрүшәлмәй кәлмәктә. Бу униң түрмидики саламәтлик әһвали һәққидә түрмидики әһвалиға нисбәтән җиддий әндишиләрни пәйда қилған иди. Германийәдики “илһам тохтини қоллаш гурупписи” дәрһал бир қанчә дөләтләр һөкүмәтлиригә мәктуп йоллап әһвални мәлум қилған вә бу дөләт һөкүмәтлиридин илһам тохтини сүрүштә қилишни тәләп қилған. Германийәдики “илһам тохтини қоллаш гурупписи” башлиқи әнвәрҗан әпәндиниң бизгә ейтишичә, улар бу хетини америка, явропа иттипақи вә германийә һөкүмити қатарлиқларға әвәткән.

Илһам тохти әпәнди үчүн йезилған бу мәктупта илһам тохти әпәндиниң әң ахирқи қетим 2016-йили 7 ‏-айда аилиси билән көрүштүрүлгәнлики, шундин бери өткән 18 ай бойичә илһам тохтидин һечқандақ хәвәр йоқлуқи, юқиридики дөләтләрниң чоқум хитай һөкүмитигә илһам тохти мәсилисидә бесим ишлитиши керәклики тәкитләнгән. 

22 ‏-Март күни-март күни, германийә баш министирлиқ ишханиси бу чақириқ мәктубиға җаваб қайтуруп германийә һөкүмитиниң уйғурларниң еғирлишип меңиватқан кишилик һоқуқ вәзийитини йеқиндин көзитиватқанлиқини билдүргән. Германийә баш министирлиқ ишханисиниң асия, оттура вә йеқин шәрқ һәм латин америка дөләтлиригә мәсул бөлүми башлиқи җән биттнерниң имзаси билән әвәтилгән мәктупта йәнә мундақ дейилгән: “биз илгирикигә охшашла профессор илһам тохтиниң мәсилисини хитай һөкүмити билән болған учришишлиримизда вә хәлқарадики башқа учришишлиримизда тилға елишни давамлаштуримиз. 14-Март күни, җәнвәдики кишилик һоқуқ кеңиши йиғини җәрянида һөкүмитимиз тәрипидин тәйярланған рәсмий доклатта хитай һөкүмитидин илһам тохтини дәрһал қоюп беришни вә уйғур хәлқиниң кишилик һоқуқиға һөрмәт қилишни тәләп қилдуқ.”

Әнвәрҗан әпәнди герман һөкүмитиниң қайтурған инкасини интайин күчлүк дәп қарайдиғанлиқини ейтти. 

Америка уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗески әпәнди германийә һөкүмитиниң бу мәсилигә әһмийәт берип, юқиридики инкасни қайтурғанлиқини қарши алди. У мундақ деди: “германийә һөкүмитиниң инкаси уларниң бу мәсилидә явропада башламчилиқ роли ойнаватқанлиқиниң ипадиси. Биз буни қарши алимиз вә буниң давам қилишини үмид қилимиз. Илһам тохти түрмидә йетиватқанлиқи бир қанчә йил болди. У сиясий сәвәб билән адаләтсиз һалда түрмидә ятмақта. Германийә һөкүмитиниң җаваби бир яқтин илһам тохтиниң гунаһсизлиқиниң йәнә бир қетим тәкитлиниши болуп һесаблиниду. Шуңа биз германийә һөкүмитиниң илһам тохти үчүн адаләт тәләп қилип оттуриға чиқишини интайин муһим дәп қараймиз вә буниң көпләп болуши вә башқа демократик һөкүмәтләрниңму шундақ қилишини арзу қилимиз.” 

Илһам тохтиниң әһвалидин башқа, униң аяли гүзәлнур вә балилири дучар болуватқан иқтисадий вә роһий бесимму мәктупта алаһидә оттуриға қоюлған мәсилиләрниң бири. Алаһидә оттуриға қоюлған. Бу йил 2‏-айда тонулған хитай кишилик һоқуқ паалийәтчиси хуҗя әпәнди гүзәлнур ханим билән көрүшүп униң әһвали һәққидә радийомизға мәлумат бәргән. Мәктупта хуҗя әпәндиниң радийомизға қилған сөзи нәқил елинған. Хуҗя әпәнди сөзидә, илһам тохти тутқун қилинғандин буян гүзәлнур вә балиларға қаритилған назарәт күчәйтилип, бу аилигә һәрқандақ бир уйғурниң йеқинлишишқа җүрәт қилалмайдиған вәзийәт шәкилләнгәнликини, гүзәлнур вә балиларниң йеганә, ярдәмсиз қалғанлиқини билдүрүп, бу әһвалниң гүзәлнур вә балиларға еғир роһи бесим кәлтүргәнликини билдүргән.

Илһам тохтини қоллаш гурупписи мәктубида бу мәсилини алаһидә тилға елип, юқиридикиләрниң һәммисини хитай һөкүмитиниң мәхсус һалда илһам тохтидин өч елиш, уни вә аилисини җисманий вә роһий җәһәттин қийнаш үчүн пиланлап чиққанлиқини ейтқан. Әнвәрҗан әпәндиниң билдүрүшичә, улар әмди германийә баш министирлиқидин қайтурулған бу мәктупқа асасән германийә федерал парламентидики алақидар орунларғиму әһвални инкас қилидиғанлиқини билдүрди. 

Илһам тохти әпәндиниң мәсилиси бәлгилик дәриҗидә җамаәт пикри қозғиған вә у арқа-арқидин бир йүрүш хәлқаралиқ даңлиқ мукапатларға еришкән иди. Мәсилән, у 2016-йиллиқ “мартен әнналис мукапати” ға лайиқ көрүлгән болса, 2017‏-йили хәлқара либераллар бирләшмисиниң “әркинлик мукапати” ға, явропа бирликиниң кишилик һоқуқ алий мукапати болған “васлав хавел мукапати” ға һәмдә йәнә германийәниң “ваймар кишилик һоқуқ мукапати” ға еришти. Йеқинда “илһам тохтини қоллаш гурупписи” илһам тохти әпәндини америкидики “роберт кеннедий кишилик һоқуқ мукапати” вә “җосеф вә тобий гитилер мукапати” қатарлиқ икки хәлқаралиқ мукапатқа намзат көрсәтти. Һенрий шаҗески әпәнди илһам тохти мәсилисини давамлиқ күн тәртиптә тутуп турушниң интайин муһимлиқини билдүрди. У сөзидә, хитай һөкүмити бу мәсилини җимҗит йоқитиш үчүн һәрикәт қиливатқан һәм шундақла уни дуняға интайин хата тәшвиқат қиливатқан бир пәйттә, илһам тохти мәсилисини дуня җамаәтчиликиниң сәмигә селиш, у өз көз қарашлирини оттуриға қойғанлиқи үчүнла һөкүмәт тәрипидин тәһдит дәп қарилип еғир җазаландурулғанлиқини дуня дөләтлириниң сәмигә селишимиз керәк” деди. 

Германийә баш министирлиқ ишханиси уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитини йеқиндин көзитиватқанлиқини билдүргән. Германийәдики “илһам тохтини қоллаш гурупписи” башлиқи әнвәрҗан әпәндиниң радийомизға билдүрүшичә, мәзкур тәшкилат мушу айниң 6-күни германийә баш министири ангела меркелни өз ичигә алған бир қанчә дөләтниң баш министирлиқлири вә ташқи ишлар министирлиқлириға мәктуп йоллап, уларни уйғурларниң барғансери еғирлишиватқан вәзийитигә һәм шундақла түрмидики уйғур зиялийси илһам тохтиниң әһвалиға көңүл бөлүшкә чақирған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.