Hillariy kilinton xanimning prézidéntliq namzati bolushi némishqa xitayda selbiy inkas peyda qildi?

Muxbirimiz irade
2015-04-15
Share
kishilik-hoquq-report-hilariy-305.jpg Hillariy klinton xanim 2010-yilliq dunya kishilik hoquq mesilisi heqqide soz qildi. 2011-Yili 8-mart.
state.gov

12-Aprél yekshenbe küni amérikining sabiq dölet ishliri ministiri hillariy kilinton xanim özining 2016-yilidiki amérika prézidéntliq saylimigha namzat bolghanliqini resmiy élan qildi.

Mezkur xewer xitay xewer agénliqlirida élan qilin'ghandin kéyin, xitaydiki tor betlerde bu heqte munazire qaynap ketken. Minglarche kishi hillariy xanimning özini namzatliqqa körsitishige inkas qayturghan. Biraq, xitay tor qollan'ghuchilirining inkaslirining mutleq köp qismi selbiy bolup, ular hillariy xanim prézidént bolghan teqdirde amérika-xitay munasiwetlirining téximu yamanliship kétidighanliqini ipade qilghan. Amérika Uyghur birleshmisi re'isi alim séytof ependi bolsa hillariy xanimning xitayni yaxshi chüshinidighan kona siyasetchi ikenlikini, shunga u prézidént bolghan teqdirde amérikining xitaygha qaratqan siyasetliride bezi özgirishler bolushi mumkinlikini bildürdi.

Hillariy kilinton xanim yekshenbe küni nahayiti qisqa bir bayanat arqiliq özining 2016-yilidiki prézidéntliq saylimigha qatnishidighanliqini élan qildi. Eslide, bu amérikiliqlar üchün bek bir kütülmigen ehwal emes. Chünki u 2013-yili dölet ishliri ministirliqi wezipisidin chékinip chiqqandila uning prézidént bolush üchün teyyarliq qiliwatqanliqi heqqidiki texminler otturigha chiqip bolghan, emma u buni delillimigen idi. Aridin 2 yil ötkendin kéyin hillariy xanim amérikining tunji ayal prézidénti bolup, tarixtin yéngi bir sehipe échish üchün pa'aliyetlirini bashlaydighanliqini jakarlidi. Hillariy kilinton xanim küchlük namzat dep qariliwatqan bolup, deslepki qedemde élip bérilghan ray sinashlarda nurghun amérikiliqlar hillariy xanimning namzatliqigha qarita ijabiy pozitsiyide bolghanliqi melum bolghan.

Hillariy xanim namzatliqini élan qilghandin kéyin, bu xitaydiki tor betlerdiki qiziq témilarning biri bolup qalghan. Tashqi siyaset zhurnilining xewiridin qarighanda, xitaydiki dangliq munazire tor béti bolghan wéybo tor bétide bu témigha minglarche kishi inkas yézip, özining köz qarishini bildürgen. Xewerde éytilishiche, bu inkaslarning nurghunliri selbiy bolup, beziliri hetta hillariy xanimgha ochuq haqaret tüsini alghan iken. Köp qollashqa érishken inkaslarning biride "Eger u prézidént bolsa amérika-xitay munasiwiti téximu yamanliship kétidu" dep yézilghan. Xitay tor qollan'ghuchiliri asasen dégüdek hillariy xanimning namzatliqini qarshi almighan bolup, wéybodiki eng köp qarshi élishqa érishken yene bir inkasta, eger u prézidént bolsa uning xitayning reqibi yaponiye bilen yéqinliship, jenubiy déngizda ishlarni qalaymiqan qiliwétidighanliqi bildürülgen.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi alim séyitof ependi hillariy xanimning kona bir siyasetchi bolush süpiti bilen xitayni yaxshi chüshinidighan bir siyasetchi ikenlikini, shunga xitay hökümitining hillariy xanimning prézidént bolushini xalimaydighanliqining muqerrerlikini bildürdi.

"Shangxeylik" namliq tor gézitide xewer qilinishiche, hillariy xanim heqqidiki selbiy inkaslar peqet wéybodila emes, bashqa nurghun munazire tor betliridimu keng orun alghan. Nurghun tordashlar hillariyning döletni bashqurush iqtidarigha so'al qoyghan. Beziler hetta "U öyide érini bashquralmay turup, döletni qandaq bashquridiken" dégen. Xewerde éytilishiche, hillariy kilinton xanim dölet ishliri ministiri mezgilidila xitayda eng söyülmeydighan chet'el rehbiri, dep bahalan'ghan bolup, bundaq bolushida xitaydiki dölet axbaratlirining hillariy heqqidiki teshwiqatining rolini zor dep qarashqa bolidiken. Alim séyitof ependi xitay hökümitining özining teshwiqat wasitilirini qollinish arqiliq, xitay puqralirining méngisini yuyup kelgenlikini, özige paydiliq bundaq inkaslargha keng meydan hazirlap berse, özige qarshi inkaslarni cheklep kelgenlikini bildürdi.

Derweqe, hillariy xanim téxi yéqindila xitay hökümitining 5 neper ayallar hoquqi pa'aliyetchisini qolgha alghanliqini qattiq tenqid qilip, ularni derhal qoyup bérilishini telep qilghan. Uning amérika dölet ishliri ministiri bolghan mezgilde xitaydiki kishilik hoquq we intérnét erkinliki mesililiridiki pozitsiyisi keskin bolghan idi. Alim séyitof ependi hillariy xanimning peqet kishilik hoquq mesilisila emes, belki tinch okyan rayonidiki ziddiyetler mesilisidimu xitaygha tutqan pozitsiyisining qattiq bolup kelgenlikini, shunga u prézidént bolghan teqdirde amérikining xitaygha qaratqan siyasitide belgilik derijide özgirish bolidu, dep qarashqa bolidighanliqini, uning hem Uyghurlargha paydiliq siyasetler bolidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet