Xitay -hindistan chégra sürkilishi ladaq chégrasigha kéngeydi

Muxbirimiz erkin
2017.08.16
hindistan-xitay-chegra.jpg Xitay-hindistan chégrasining ikki teripide turghan ikki dölet qoralliq eskerliri. 2006-Yili 6-iyul.
EyePress

Hindistan-xitay chégra qisimlirining otturisida yéngi chégra sürkilishi partlap, ikki terep chégra qisimlirining bir-birige tash étip qarshiliq qilish weqesi yüz berdi. Mezkur weqe buningdin ikki ay awwalqi ikki ikki dölet otturisidiki chégra sürkilishini keskinleshtürüwetti. Bu yil 6‏-ayning 16‏-küni hindistan-xitay sherqiy chégra liniyesidiki butan-tibet-hindistan chégrasi tutashqan jaydiki doklam éghizida chégra sürkilishi yüz bérip, ikki dölet chégra armiyisi bir-biri bilen hazirgha qeder tirkiship turuwatqan idi.

Ikki dölet chégra qisimlirining öz-ara bir -birige tash étip qarshiliq qilish weqesi seyshenbe küni hindistan kontrolluqidiki keshmirning ladaq rayonigha jaylashqan pan'gong köli etrapida yüz bergen. Pan'gong kölining ikki teripi hindistan kontrolluqidiki ladaqning bir qismi bolsimu, biraq aqsaychinni pan'gong kölige tutashturidighan tar karidorni xitay kontrol qilip turuwatqan bolup, kölning bir qismi uning kontrolluqida idi.

Hindistan terep xitay chégra qisimlirining pan'gong köli etrapida aldi bilen hindistan eskerlirige tash atqanliqini bildürdi., buninggha qarshi hindistan eskerlirining xitay chégra qisimlirigha qayturup tash atqanliqini bildürdi. Bir hindistan dölet mudapi'e ministirliqi emeldarining charshenbe küni firansiye agéntliqigha bergen uchurida, weziyetning kontrol qilin'ghanliqi, emma her ikki terep eskerlirining ichide yénik yarilan'ghanlarning barliqini ilgiri sürgen.

Mezkur weqe hindistan musteqilliqining 70 yilliq xatire küni yüz bergen. Hindistan 15‏-awghust musteqilliqining 70 yilliqini xatirilesh murasimi ötküzgen. Murasimda hindistan bash ministiri modi hindistanning herqandaq tehditke qarshi yéterlik herbiy küchi barliqini tekitligen idi.

Ladaq chégrasida yüz bergen bu weqe charshenbe küni bezi xelq'ara axbarat wasitiliride, xitay -hindistan otturisidiki sürkilish qoralliq toqunushqa élip baramdu-qandaq? dégen perezlerni peyda qildi.

Biraq bezi analizchilar, eger xitay hindistan bilen urush qilsa, uning nahayiti zor bedel töleshke duch kélidighanliqini bildürdi. Nyuyork sheherlik uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming mundaq deydu: “Eger xitay hindistan'gha qarshi urush qozghisa, u aldi bilen dölet ichidiki eminlikni oylaydu. Chünki, urush qozghisa dölet ichidiki ikki milletning mesilisige duch kélidu. Ularning biri tibetler, yene biri Uyghurlar. Uyghurlar bilen tibetlerning xitay hökümitige bolghan qarshiliq herikiti hazirmu dawam qiliwatidu. Eger u bu ikki rayon'gha zor kölemlik qoshun yötkep urushqa kirse, bu yerdiki yerlik milletler bilen bolghan ixtilap uning qoshunlirini muweppeqiyetlik orunlashturushigha qiyinchiliq peyda qilidu. Ikkinchi, xelq'ara munasiwetlerdin qarighanda, hindistanning dunyadiki dosti xitaydin köp. Hazir hindistanning amérika, yaponiyeler bilen bolghan munasiwiti yéqin. Uning sherqiy jenubi asiyadiki tesiri xéli küchlük. U rusiye bilen uzun mezgillik dost dölet. Shunga xitay hindistan bilen urush qilsa, uning töleydighan bedili nahayiti zor bolidu.”

Yene bezi mutexessisler, xitay hökümiti we axbarati hindistanni qattiq agahlandurup kelgen bolsimu, biraq uning hindistan bilen urush qilish éhtimali bek chong emeslikini ilgiri sürdi. Türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizining xitay mesililer mutexessisi doktor erkin ekremning qarishiche, hindistan-xitay otturisida 1962‏-yildiki chégra toqunushidek qismen urush partlash éhtimali mewjut. Emma her ikki dölet zor kölemlik urush qilishqa teyyar emes. U mundaq deydu: “Chong kölemlik urush bolushi natayin, emma chégrada kichik kölemlik urushlar bolushi mumkin. Chünki, her ikki terep chong kölemlik urush qilishqa téxi teyyar emes. Uning üstige xelq'ara pozitsiyesimu téxi éniq emes. Chünki, bezide urush qilishtin burun döletler xelq'ara weziyetke qaraydu. Jeng bashlansa, méni qollaydighanlar chiqamdu, manga iqtisadi yardem béridighanlar bolamdu, dégenlerge qaraydu. Uningdin bashqa, her ikki dölet yadro qorallargha sahib. Bu qoralgha sahib döletlerge héchkim aldirap urush achalmaydu.”

Doktor erkin ekrem yene, xitayning hindistan'gha qarshi urush qozghashqa tewekkül qilalmasliqidiki yene bir amil, uning ichki qismidiki siyasiy küresh bilen munasiwetlik ikenlikini ilgiri sürdi.

Erkin ekrem: “Eger, xitay hazir urush qozghap hindistanni utuwalalisa, shi jinping 19‏-qurultayda ornini muqimlashturup, qurultayda özining ademlirini yerleshtürüp, tesir küchini kücheyteleydu. Emma urush uzirap, 10‏-ay, 11‏-aylargha ketse, 19‏-qurultaygha azraq bolsimu tesir qilidu. Azraq déginim, xitay yépiq bolghachqa bilmeymiz, emma ichki küresh nahayiti shiddetlik bolidu. Chünki yéqinqi waqitlardin béri, shi jinping chériklikke qarshi turushni bahane qilip, nurghun siyasiy reqiblirini türmige tashlighan. Türmige tashlan'ghanlarning ademliri sirtta téxi bar. Mesilen, jang chünshyen buning bir misali. Shunga, urush qilish niyiti bolsimu, biraq 19‏-qurultaydin burun hindistan bilen urush qilishi bir az qiyin dep oylaymen.”

Xitay-hindistan chégra qisimlirining seyshenbe küni ladaqdiki pan'gong köli etrapida yüz bergen öz-ara tash étish weqesige her ikki dölet nisbeten soghuqqan pozitsiye bildürdi. Hindistan dölet mudapi'e ministirliqining emeldari firansiye agéntliqigha qilghan sözide, weqeni “Kichik hadise... Biraq weziyet kontrol qilindi” dep eskertip, ikki terep körüshüsh arqiliq weqening hel bolghanliqini bildürgen.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xu'a chünying charshenbe küni muxbirlarning bu heqtiki so'allirigha, weqe toghrisida melumati yoqluqini eskertip, “Xitay chégra qisimliri hindistan-xitay chégrasida izchil tinchliqni qoghdap keldi. Biz izchil xitayning kontrolluqidiki chégra liniyesi ichide charlash élip bérip kelduq. Biz hindistanni kontrol siziqi we ikki dölet otturisidiki alaqidar kélishimlerge emel qilishqa chaqirimiz” dep jawab bergen.

Nyuyork uniwérsitétidiki proféssor shya ming, xitay bilen hindistan otturisidiki chégra sürkilishining jiddiylishishida, xitay armiyisi ichidiki yipek yoli istratégiyechilirining muhim roli barliqini ilgiri sürdi. U mundaq deydu: “Xitay hazir bir terep qilidighan qiziq nuqtilar nahayiti köp. Az dégende 5 qiziq nuqta bar. Néme üchün dégende, u chet'elge heqiqeten taqabil turush niyiti bolsa, u choqum bir nuqtini merkez qilishi kérek. Biraq uning hazir undaq bir merkizi nuqtisi yoq. Uning qeyer bilen urush qilish mesilisidiki pikri éniq emes. Waqit jehettin u teywenni birlikke keltürüshni eng arzu qilidu. Biraq u, memliket ichide xelqni amérikigha, yaponiyege qarshi öchmenlikke eng asan seperwer qilalaydu. Kim jung'un mesilisini hel qilish üchün eng asan bolushi mumkin. Hindistan uning üchün undaq zor tehdit emes. Biraq, armiye ichidiki bezi istratégiyechiler, xitayning ghalibiyet yoli “Bir belwagh, bir yol”, gherbiy rayon'gha yürüsh qilish, gherbiy rayonda bash kötürüsh dégenni otturigha qoyup, gherbiy rayondiki igizliklerni kontrol qilishni, buning üchün hindistanni meghlup qilish zörür, bu, xitayning uzun menzillik istratégiyesi üchün paydiliq dégenni terghib qilip keldi. Li shyennenning küy'oghli lyu yajaw gherbiy rayon nezeriyesini otturigha qoyghan shexslerning biri.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.