Ислам дөлити билән әл қаидә хитайға қарши "җиһад" қилиш тәшвиқатини күчәйткән

Мухбиримиз әркин
2017-03-09
Share
islam-doliti-suriye-azad-armiye.jpg Америка қоллаватқан сүрийә демократик қораллиқ күчлири җәңчиси. 2017-Йили 8-феврал, рәққә шәһири әтрапи.
AFP

Аталмиш ислам дөлити‏ - даиш билән әл‏-қаидигә бағлиқ ирақ вә сүрийәдики қораллиқ гуруһлар йеқинда өзлириниң фират ахбарати, ислам авази қатарлиқ иҗтимаий таратқулирида сүрәтлик көрүнүшләрни елан қилип, хитайға қарши "җиһад" тәшвиқатини күчәйткән.

Аталмиш ислам дөлитиниң 25‏-феврал, әл-қаидигә бағлиқ "җиһадчи" гуруһларниң ‏27‏-феврал елан қилған видеосида, дуня мусулманлирини хитайға қарши җиһад қилип, уйғур мусулманлириниң өчини елишқа чақирған.
Бир-биригә қарму-қарши бу террорлуқ гуруһларниң мусулманларни бирла вақитта хитайға қарши "җиһад"қа чақириши дуня ахбарати вә мутәхәссисләрниң диққитини қозғиған иди.

Чаршәнбә күни америка "дипломат" журнилида елан қилинған бир мақалидә қәйт қилинишичә, бу икки гуруһниң хитайға қарши тәшвиқати вә бейҗиңға қарши җиһад қилиш елани тасадипий әмәс болуп, бу һәр икки гуруһниң һәрикәт мәқсити вә һазирқи әһвалини әкс-әттүридикән.

Америкида турушлуқ қирғиз мутәхәссиси уран ботобекофниң "дипломат" журнилида елан қилған мақалисидә, буниң 3 хил еһтималлиқи оттуриға қоюлған. Униң ичидики икки хил еһтималлиқниң бири, уйғурлар вә оттура асиялиқ җиһадчиларни өзлиригә җәлп қилиш. Йәнә бир хил еһтималлиқ, ирақ вә сүрийәдә мәғлубийәткә учриса, хәлқара җиһад һәрикитиниң мәркизини хитайға қошна оттура асия вә афғанистанға йөткәшкән.

Бәзи анализчилар ‏3‏-хил еһтималлиқниң күчлүк икәнликини билдүрди. Америка нюйорк шәһәрлик университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миңниң қаришичә, афғанистанниң әһвали әл-қаидә вә ислам дөлитиниң база қурушиға қолайлиқкән.

Шя миң мундақ дәйду: "һазирқи әһвалдин қариғанда зади қәйәр улар үчүн йеңи база болалайду. Һазирқи әһвалидин алғанда афғанистанниң вәзийити муқим әмәс. Америка афғанистандин аста-аста чекинип чиқиватиду. Униң үстигә пүтүн шинҗаң райони муқимсиз амилға айланди. Шуңа, бу район әл‏-қаидә вә даиш қораллиқ гуруһлириға база қуруп йәрлишидиған йеңи дуня болалайду. Йәнә бир тәрәптин бу бипаян земин уларни бир бошлуқ билән тәминләйду. Униңдин сирт, җиһадчиларниң мәркизи бу районға йөткәлсә, мәзкур райондин баш пана издәп чиқип кәткән нурғун җиһадчилар бар, уларниң қайтип келип,җәңгә қатнишиштәк зор арзуси ишқа ашиду".

Бирақ америка җорҗи вашингтон университетиниң профессори шон робертс, әгәр даиш уйғурларни қобул қилишни нишан қилған болса, униң видеоси үнүмлүк тәшвиқат қорали әмәсликини билдүрди.
Униң қаришичә, даишниң тәшвиқат видеосиниң уйғур тәрипидин ишләнгәнлики гуманлиқкән.

У мундақ деди: "бу даишниң нишанини кеңәйтип, хитайни өзиниң һуҗум вә зораванлиқ һәрикитиниң нишани, дәп қараватқанлиқидин дерәк бериду. Биз даиштики уйғурларниң ундақ көп әмәсликини билимиз. Сүрийәдики уйғурлар түркистан ислам партийәсидә уруш қиливатиду. Даиштики уйғурларниң300 әтрапида икәнликигә даир бәзи дәлилләр бар. Даиштики уйғурниң көп әмәсликидәк пакитлардин, униң видео тәшвиқати қандақ ишләнгәнликидин қариғанда, мән униң уйғур тәрипидин ишләнгәнликигә гуман қилимән".

Профессор робертс йәнә, әгәр хитай даишниң һуҗумиға учриса хитайниң өз сияситини көздин кәчүрүшкә мәҗбур болидиғанлиқини илгири сүрди.

У мундақ дәйду: "хитай йәр шари бихәтәрлик мәсилилиригә арилишиш керәкликини барғанчә һес қилишқа башлиди. Хитай узундин бери хәлқаралиқ ишларға арилашмаслиқ, болупму һәрбий арилашмаслиқта туруп кәлгән. Һалбуки, биз хитайниң хәлқара ролини кеңәйтиватқанлиқини көрүватимиз. Һазир болса униң бир бәлвағ бир йол пиланини һәрбий чиқирип қоғдаш-қоғдимаслиқ мәсилиси муназирә қилинишқа башлиди. Буниң хитайни сүрийәдә һәрбий рол ойнаш-ойнимаслиқни ойлишишқа мәҗбурлайдиғанлиқи ашкара. Мән бурун хитайниң буни музакирә қилғанлиқи вә һөкүмәт тәрипидин бәк қоллашқа еришмәсиликигә ишинимән. Бирақ мениң қаришимчә, пәқәт хитай даиш тәрипидин рәсмий һуҗумға учриса у андин өзиниң сияситини көздин кәчүрүши мумкин"

Нюйорк шәһәрлик университетидики профессор шя миңниң қаришичә,даиш вә әл‏- қаидиниң тәһдити бир тәшвиқат болсиму, бирақ бу хитайни қаттиқ әндишигә салған. У, хитайниң бу әндишидә бәзи қаттиқ аманлиқ тәдбирлирини алғанлиқини билдүрди.

Шя миң мундақ дәйду: "бу хил тәһдитниң хитайға нисбәтән зор қорқутуш күчи бар. Чүнки хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши турушта үнүмлүк һуҗум қилиш пилани болсиму, әмма униң үнүмлүк һәрбий мудапиә пилани йоқ. Немишқа бундақ дәймиз, чүнки, пүтүн җуңго интайин аҗиз бир йәр. Бу дегәнлик, җуңго ташқириға, террорчиларға мәлум дәриҗидә һуҗум қилалайду. Бирақ пүтүн җуңгода тосуп болмайдиған юмшақ бошлуқ бар. Террорчиларниң бу бошлуққа зәрбә бериши бәк асан. Шуңа, йеқиндин бери у қаттиқ җиддийлишип кәтти. Буни һес қилиш мүшкүл әмәс".
Шя миңниң қәйт қилишичә, хитай һөкүмити бу әндишиниң түрткисидә мусулманларға қарши контроллуқни күчәйткән.

Хитай һөкүмити йеқинда үрүмчи, қәшқәр, хотән қатарлиқ җайларда қораллиқ қисимларниң зор көләмлик қәсәм бериш йиғинлирини өткүзүп, күч көрсәткән. Тәңритағ районида һава армийә, штати намәлум қораллиқ қисимлар вә қораллиқ сақчи қисимлириниң террорлуққа қарши бирләшмә маниверлирини өткүзгән. Униңдин сирт йеқинқи бир қанчә һәптә ичидә хенән қатарлиқ өлкиләрдин 5000 кишилик қораллиқ сақчи йөткигәнликигә аит учурлар пәйда болди. Қәшқәргә йәнә юқири муаш вә тәминат билән 3000 сақчи қобул қилидиғанлиқини елан қилған иди.

Хитай һөкүмити бу тәдбирләрни бу йил 14‏-феврал йүз бәргән гума пичақлиқ һуҗумидин кейин алған болсиму, бирақ бәзи чәтәллик мутәхәссис вә көзәткүчиләр хитайниң бир наһийәдики пичақлиқ һуҗумға бундақ қаттиқ инкас қайтуруши "базғанда яңақ чаққанлиқ" дәп қариған вә буниң арқисида башқа сәвәбләрниң барлиқидин гуман қилған иди.

Уран ботобекофниң илгири сүрүшичә, даиш билән әл-қаидиниң юқириқи һәр 3 хил еһтималлиқни әмәлгә ашуруши үчүн җиһачиларға җиддий идеологийилик тәрбийә вә тәшвиқат елип беришиға еһтияҗлиқкән. Уран ботобекоф мақалисиниң ахирида, "йеқинқи видеолар буниң йолға қоюлуватқанлиқиниң дәлили" дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт