Islam döliti bilen el qa'ide xitaygha qarshi "Jihad" qilish teshwiqatini kücheytken

Muxbirimiz erkin
2017-03-09
Share
islam-doliti-suriye-azad-armiye.jpg Amérika qollawatqan süriye démokratik qoralliq küchliri jengchisi. 2017-Yili 8-féwral, reqqe shehiri etrapi.
AFP

Atalmish islam döliti‏ - da'ish bilen el‏-qa'idige baghliq iraq we süriyediki qoralliq guruhlar yéqinda özlirining firat axbarati, islam awazi qatarliq ijtima'iy taratqulirida süretlik körünüshlerni élan qilip, xitaygha qarshi "Jihad" teshwiqatini kücheytken.

Atalmish islam dölitining 25‏-féwral, el-qa'idige baghliq "Jihadchi" guruhlarning ‏27‏-féwral élan qilghan widé'osida, dunya musulmanlirini xitaygha qarshi jihad qilip, Uyghur musulmanlirining öchini élishqa chaqirghan.
Bir-birige qarmu-qarshi bu térrorluq guruhlarning musulmanlarni birla waqitta xitaygha qarshi "Jihad"qa chaqirishi dunya axbarati we mutexessislerning diqqitini qozghighan idi.

Charshenbe küni amérika "Diplomat" zhurnilida élan qilin'ghan bir maqalide qeyt qilinishiche, bu ikki guruhning xitaygha qarshi teshwiqati we béyjinggha qarshi jihad qilish élani tasadipiy emes bolup, bu her ikki guruhning heriket meqsiti we hazirqi ehwalini eks-ettüridiken.

Amérikida turushluq qirghiz mutexessisi uran botobékofning "Diplomat" zhurnilida élan qilghan maqaliside, buning 3 xil éhtimalliqi otturigha qoyulghan. Uning ichidiki ikki xil éhtimalliqning biri, Uyghurlar we ottura asiyaliq jihadchilarni özlirige jelp qilish. Yene bir xil éhtimalliq, iraq we süriyede meghlubiyetke uchrisa, xelq'ara jihad herikitining merkizini xitaygha qoshna ottura asiya we afghanistan'gha yötkeshken.

Bezi analizchilar ‏3‏-xil éhtimalliqning küchlük ikenlikini bildürdi. Amérika nyuyork sheherlik uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya mingning qarishiche, afghanistanning ehwali el-qa'ide we islam dölitining baza qurushigha qolayliqken.

Shya ming mundaq deydu: "Hazirqi ehwaldin qarighanda zadi qeyer ular üchün yéngi baza bolalaydu. Hazirqi ehwalidin alghanda afghanistanning weziyiti muqim emes. Amérika afghanistandin asta-asta chékinip chiqiwatidu. Uning üstige pütün shinjang rayoni muqimsiz amilgha aylandi. Shunga, bu rayon el‏-qa'ide we da'ish qoralliq guruhlirigha baza qurup yerlishidighan yéngi dunya bolalaydu. Yene bir tereptin bu bipayan zémin ularni bir boshluq bilen teminleydu. Uningdin sirt, jihadchilarning merkizi bu rayon'gha yötkelse, mezkur rayondin bash pana izdep chiqip ketken nurghun jihadchilar bar, ularning qaytip kélip,jengge qatnishishtek zor arzusi ishqa ashidu".

Biraq amérika jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shon robérts, eger da'ish Uyghurlarni qobul qilishni nishan qilghan bolsa, uning widé'osi ünümlük teshwiqat qorali emeslikini bildürdi.
Uning qarishiche, da'ishning teshwiqat widé'osining Uyghur teripidin ishlen'genliki gumanliqken.

U mundaq dédi: "Bu da'ishning nishanini kéngeytip, xitayni özining hujum we zorawanliq herikitining nishani, dep qarawatqanliqidin dérek béridu. Biz da'ishtiki Uyghurlarning undaq köp emeslikini bilimiz. Süriyediki Uyghurlar türkistan islam partiyeside urush qiliwatidu. Da'ishtiki Uyghurlarning300 etrapida ikenlikige da'ir bezi deliller bar. Da'ishtiki Uyghurning köp emeslikidek pakitlardin, uning widé'o teshwiqati qandaq ishlen'genlikidin qarighanda, men uning Uyghur teripidin ishlen'genlikige guman qilimen".

Proféssor robérts yene, eger xitay da'ishning hujumigha uchrisa xitayning öz siyasitini közdin kechürüshke mejbur bolidighanliqini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Xitay yer shari bixeterlik mesililirige arilishish kéreklikini barghanche hés qilishqa bashlidi. Xitay uzundin béri xelq'araliq ishlargha arilashmasliq, bolupmu herbiy arilashmasliqta turup kelgen. Halbuki, biz xitayning xelq'ara rolini kéngeytiwatqanliqini körüwatimiz. Hazir bolsa uning bir belwagh bir yol pilanini herbiy chiqirip qoghdash-qoghdimasliq mesilisi munazire qilinishqa bashlidi. Buning xitayni süriyede herbiy rol oynash-oynimasliqni oylishishqa mejburlaydighanliqi ashkara. Men burun xitayning buni muzakire qilghanliqi we hökümet teripidin bek qollashqa érishmesilikige ishinimen. Biraq méning qarishimche, peqet xitay da'ish teripidin resmiy hujumgha uchrisa u andin özining siyasitini közdin kechürüshi mumkin"

Nyuyork sheherlik uniwérsitétidiki proféssor shya mingning qarishiche,da'ish we el‏- qa'idining tehditi bir teshwiqat bolsimu, biraq bu xitayni qattiq endishige salghan. U, xitayning bu endishide bezi qattiq amanliq tedbirlirini alghanliqini bildürdi.

Shya ming mundaq deydu: "Bu xil tehditning xitaygha nisbeten zor qorqutush küchi bar. Chünki xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turushta ünümlük hujum qilish pilani bolsimu, emma uning ünümlük herbiy mudapi'e pilani yoq. Némishqa bundaq deymiz, chünki, pütün junggo intayin ajiz bir yer. Bu dégenlik, junggo tashqirigha, térrorchilargha melum derijide hujum qilalaydu. Biraq pütün junggoda tosup bolmaydighan yumshaq boshluq bar. Térrorchilarning bu boshluqqa zerbe bérishi bek asan. Shunga, yéqindin béri u qattiq jiddiyliship ketti. Buni hés qilish müshkül emes".
Shya mingning qeyt qilishiche, xitay hökümiti bu endishining türtkiside musulmanlargha qarshi kontrolluqni kücheytken.

Xitay hökümiti yéqinda ürümchi, qeshqer, xoten qatarliq jaylarda qoralliq qisimlarning zor kölemlik qesem bérish yighinlirini ötküzüp, küch körsetken. Tengritagh rayonida hawa armiye, shtati namelum qoralliq qisimlar we qoralliq saqchi qisimlirining térrorluqqa qarshi birleshme maniwérlirini ötküzgen. Uningdin sirt yéqinqi bir qanche hepte ichide xénen qatarliq ölkilerdin 5000 kishilik qoralliq saqchi yötkigenlikige a'it uchurlar peyda boldi. Qeshqerge yene yuqiri mu'ash we teminat bilen 3000 saqchi qobul qilidighanliqini élan qilghan idi.

Xitay hökümiti bu tedbirlerni bu yil 14‏-féwral yüz bergen guma pichaqliq hujumidin kéyin alghan bolsimu, biraq bezi chet'ellik mutexessis we közetküchiler xitayning bir nahiyediki pichaqliq hujumgha bundaq qattiq inkas qayturushi "Bazghanda yangaq chaqqanliq" dep qarighan we buning arqisida bashqa seweblerning barliqidin guman qilghan idi.

Uran botobékofning ilgiri sürüshiche, da'ish bilen el-qa'idining yuqiriqi her 3 xil éhtimalliqni emelge ashurushi üchün jihachilargha jiddiy idé'ologiyilik terbiye we teshwiqat élip bérishigha éhtiyajliqken. Uran botobékof maqalisining axirida, "Yéqinqi widé'olar buning yolgha qoyuluwatqanliqining delili" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet