Almutada Uyghur yazghuchi isma'iljan iminofning yéngi kitabi tonushturuldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-09-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Yazghuchi isma'iljan iminof söz qilmaqta. 2016-Yili 18-noyabir, almata.
Yazghuchi isma'iljan iminof söz qilmaqta. 2016-Yili 18-noyabir, almata.
RFA/Oyghan

14-Séntebirde almuta shehirige jaylashqan qazaqistan jumhuriyiti milliy kütüpxanisining körgezme zalida tonulghan yazghuchi isma'iljan iminofning "Aral: yütken déngizni izdesh" namliq kitabini tonushturush murasimi ötküzüldi.

Uninggha köpligen ziyaliylar, yazghuchining oqurmenliri, uruq-tughqanliri we oqughuchilar qatnashti. Mezkur kitab qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyiti we qazaqistandiki aral déngizini qutquzush xelq'ara fondining ijra'iye bashqarmisi teripidin neshr qilindi. 

Kitabta qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyitining ötken yili aral déngizi rayonida uyushturghan "Ulitaw-aral" ilmiy ékspéditsiyisining netijiliri élan qilin'ghan bolup, uningda orun alghan melumatlar köpligen tetqiqatchilarning, kitabxanlarning qiziqishini peyda qildi. Kitabtin bezi parchilar buningdin ilgiri jumhuriyetlik "Misl" ijtima'iy-siyasiy zhurnilida we qazaqistan, rusiye tor betliride élan qilindi.

Tonushturush murasimini achqan aral déngizini qutquzush xelq'ara fondining re'isi bolat békniyaz, mezkur kitabning mezmuni we uning aptorining terjimihalini qisqiche  tonushturup ötti. Mezkur pa'aliyette jughrapiye penlirining doktori shéripjan nadirof, sha'ir we zhurnalist ratbék tirlikbayéf, yéza igiliki penlirining doktori muhemmetjan abdullayéf, almuta köwrük  insha'atlirini yasash zawutining mudiri exmetjan sherdinof we bashqilar söz qildi. Ular, aral déngizining peqet qazaqistan üchünla emes, belki pütkül merkiziy asiya üchünmu jiddiy mesililerning birige aylan'ghanliqini, uning kélechek teqdirining bügünki ewladlar üchünmu intayin zörürlükini alahide tekitlidi.

Ular yene, bu jehette apet yüz bériwatqan yerning ötmüshige, uningda yashawatqan ademler teqdirige alahide köngül bölüsh lazimliqini, ularning arzu-armanlirini, béshidin ötküzgen éghirchiliqlirini we dunya közqarashlirini teswirleshning kéyinki ewladlar üchün muhimliqini, bu kitabining buning bir yarqin ispati ikenlikini otturigha qoydi.  

El-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining proféssori shéripjan nadirof, qazaqistan Uyghurliri ichidin köpligen ataqliq yazghuchilar, alimlar, sen'etkarlar yétiship chiqqanliqini tilgha aldi. U isma'iljan iminofning kéyinki waqitlarda peqet Uyghurlarghila emes, belki bashqimu millet oqurmenlirigimu yaxshi tonulup kéliwatqanliqini tekitlidi.  Nadirofning qarishiche, isma'iljan iminof mezmun we shekil jehettin yéngi bedi'iy eserlerni yaritip kéliwatqan, tili we uslubi bashqilardin periqlinidighan yazghuchilarning biri iken.

U mundaq dédi: "Isma'iljan Uyghurlardin chiqqan rus tilliq tunji yazghuchi. U öz eserliride nahayiti köp zamaniwi mesililerni yorutidu. Shularning biri aral déngizi mesilisi. Bu dunyawi mesile. Biraq köpligen alimlar bu mesilining ichide insanni körmigen. Aral rayonidiki xelqlerning insaniyet medeniyitini saqlap qalghini eng asasiy amil. Shu sewebtin aral déngizi saqlinidu. Hazir kichik aral déngizi bar. Amma u kichik bolghini bilen kélechiki nahayiti chong déngizdur." 

Aral déngizi ottura asiyadiki tuzluq déngiz bolup, qazaqistan we özbékistan chégrasining otturisigha jaylashqan. Aral déngizi hejim jehettin dunyada tötinchi orunda turidighan déngiz idi. Ötken esirning 60-yilliridin tartip asasen amu we sir deryaliridin  kélidighan su qisqarghanliqtin, uning hejmi téz arida kichiklep, netijide pütünley qurup kétish xewpi peyda bolghan. Kéyinki yilliri, yeni sowét ittipaqi yimirilip, musteqil jumhuriyetler meydan'gha kelgendin kéyin, aral déngizining teqdiri ékologiyilik halaket süpitide qarilishqa bashlandi. Hazir uni saqlap qélish boyiche her xil chariler körülmekte.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan yazghuchi isma'iljan iminofning tekitlishiche, aral déngizigha uyushturulghan ilmiy ékspéditsiye terkibide almuta we astana sheherliridin alimlar, yazghuchilar, zhurnalistlar aral déngizi we shu rayonda yashawatqan ahalining ötmüsh tarixi, turmush shara'iti bilen yéqindin tonushqan. Qazaqistan musteqil bolghandin kéyin aral déngizni eslige keltürüsh mumkin bolmisimu, emma uni saqlap qélish yolida köpligen ishlar élip bérilmaqta.

Isma'iljan  iminof, sowét dewride bu rayonda yashawatqan qazaq, özbék, qaraqalpaq we bashqa millet xelqliri üchün ichimlik su we dora-dermekler yétishmey, éghir késellerge duchar bolup azablan'ghanliqini, minglighan ademlerning öz yurtlirini tashlap kétishke mejbur bolghanliqini ilgiri sürdi. U, mundaq dédi: "Hazir bu mesile qazaqistan terepte toxtitildi. Burun ketken ademler qaytip kéliwatidu. Merkiziy qazaqistandin pakiz su élip kélindi. Gazmu keldi. Emdi shu yerdiki ademler öz yérini héch qachan tashlap ketmeydu. Sewebi ular shu yerde tughulup ösken. Shu yerde ularning ejdadliri yatidu. Qazaqistan döliti iqtisad tereptin yerlik xelqqe yardemlishiwatidu. Méning asasiy wezipem addiy xelq bilen söhbetlishish boldi."

I. Iminof qazaqistan hökümitining öz xelqige qiliwatqan barliq yaxshiliqlirini ene shu sayahet dawamida körgenlikini, aral rayonida yashawatqan her xil millet wekillirining peyda bolghan barliq éghirchiliqlarni bille tartip,  halawetnimu bille körüwatqanliqini bildürdi.

Isma'il iminof 1959-yili almuta wilayitining jambul nahiyisige qarashliq qaraghali yézisida dunyagha kelgen. U uzun yillar mabeynide ma'arip saheside ishlep, kéyinki yilliri edebiy ijadiyet bilen shughullinip kelmekte. I. Iminof "Ezizane qeshqer", "Méning baliliqimning bulaqliri", "Ulugh choqanning karwan yoli bilen", "Altesherge sayahet" namliq kitablarning aptori.

2014-Yili u qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyitining qeshqer wilayitige uyushturghan ilmiy ékspéditsiyisini bashqurghan. Yazghuchining kitabliri qazaq, rus, Uyghur tillirida yoruq kördi.

Toluq bet