Хитай җәнубий деңиз мәсилисигә икки бислиқ инкас қайтурмақта

Мухбиримиз ирадә
2015-10-30
Share
jenubiy-dengiz-rayoni.jpg Хитай өзиниң территорийиси дәп бәлгиливалған җәнубий деңиз райониниң үстидин көрүнүши. 2015-Йили 20-май.
AFP


Хитай деңиз армийә генерали ву шиңли пәйшәнбә күни америкини агаһландуруп, америка әгәр дәталаштики деңиз районларда еғвагәрчилик һәрикәтлирини давам қилса уруш кәп чиқиду, деди. Америка болса өзиниң һәрикитиниң җәнубий деңизниң хәлқараға очуқлуқиға капаләтлик қилиш вә уни тәкитләш икәнликидә чиң турмақта.

Пәйшәнбә күни, америка деңиз армийиси уруш қисимлириниң генерали җон ричардсон билән хитай деңиз армийә қомандани ву шеңли телекамира арқилиқ сөһбәт өткүзгән иди. Икки тәрәпниң сәйшәнбә күнидики сүркилиштин кейин тунҗи қетим әмәлийләштүргән сөһбити башлиништин бир қанчә саәт бурун, хитай деңиз армийә қомандани ву шиңли баянат берип, америка җәнубий деңиздики сүний араллириға йәнә йеқинлашса, хитайниң һәрқандақ керәклик тәдбирни елиштин янмайдиғанлиқини билдүрди. У сөзидә йәнә, америкиниң җәнубий деңиздики дәталаштики районларда қиливатқан иғвагәр һәрикитиниң уруш пәйда қилидиғанлиқини ейтти.

Бирақ, америка деңиз армийә уруш қисимлириниң генерали җон ричардсон хитай деңиз армийә қомандани ву шиңли иккиси арисидики саәтләрчә давам қилған телекамира сөһбитидин кейин елан қилинған рәсмий баянатта һәр икки тәрәпниң деңиз армийилириниң йеқин мусапиләрдә һәрикәт қилғанда уқушмаслиқтин сақлиниш үчүн алақидар қаидиләргә әмәл қилишни қарар қилғанлиқини билдүрди. Америкиниң бу мәсилидики мәйдани изчил ениқ болуп кәлмәктә. Америка дөләт мудапиә министирлиқи җәнубий деңизда дәталашта туруватқан районларниң хәлқараға очуқлуқини, у районниң барлиқ деңиз сәпәрлиригә очуқ болуши керәкликини, америкиниң хитайниң сүний араллар арқилиқ илгири сүрүватқан игилик һоқуқини тонумайдиғанлиқини билдүрүп кәлгән. Америка деңиз армийиси бу қетим сүний аралға 12 ингилиз мили келидиған җайға уруш парахоти әвәтишиниңму мана мушуни тәкитләш икәнликини җакарлиған.

Гардиян гезити бу һәқтики мулаһизисидә һәр икки дөләтниң җәнубий деңизда уруш қилишни халимайдиғанлиқини, лекин һәр иккисиниң бир - биригә йол қоюшниму халимайдиғанлиқини билдүргән. У бу қетим америка уруш парахотиниң хитай өзигә тәвәликини илгири сүрүватқан җайларда сәпәр қилишиниң инчиклик билән пиланланғанлиқини, хитайниң вәқәгә қайтурған инкасиниңму һәр икки дөләтниң җиддий тоқунуш халимайдиғанлиқини көрситип беридиғанлиқини баян қилған. Әмма бу йәнила бу йәрдики зиддийәтни йоққа чиқиралмайдикән. Илгири хитай иқтисадий тәрәққиятини илгири сүрүш үчүн тиришиватқан мәзгилләрдә америкиниң районда тинчлиқ сақлап бериватқанлиқидин хош болған. У чағда хитай сабиқ дөләт рәиси дең шявпиңниң “күчни йошуруп, вақти кәлгәндә туюқсиз һуҗумға өтүш” дегән сөзи бойичә пурсәт күтүп кәлгән. Ши җинпиң болса әмди вақит кәлди, дәп қарайдикән. У хитайниң районда вә дуняда сиясий тәсирини ашуруш үчүн һәрикәтни башлиған. Америкиниң бу қетим җәнубий деңизға уруш парахоти әвәтиши кичик иш болсиму, әмма мәниси чоңқур болуп, у америкиниң җәнубий деңиздики орнини сақлап қелиш вә хитайниң райондики тәсирини контрол қилиш нийитини ипадиләйдикән һәм бундин кейинки мушундақ сүркишләрниң давамлиқ йүз беридиғанлиқини ипадиләп беридикән.

Вал ситрит журнида елан қилинған мулаһизидиму хитайниң америкиниң һәрикитигә қайтурған инкаси мәмликәт ичидә милләтчиликкә хитап қилса, хәлқарада мәсилини күчлүк дипломатийә арқилиқ һәл қилиш тәрәпдари икәнликини көрситидикән. Көзәткүчиләр хитайниң қандақ қилғанда һәм милләтчиликни, һәм дипломатийини қолдин бәрмәй туруп җәнубий деңиз мәсилисини һәл қилиш тоғрисида қаттиқ баш қатуруватқанлиқини билдүргән. Сингапор универиситетиниң профессори хуаң җиң бу һәқтә вал ситрит журнилиға ейтишичә, бу вәқә дәл хитай компартийисиниң 5 - омумий йиғини ечиливатқан мәзгилгә тоғра кәлгән. Шуңа бундақ вақитта хитай рәһбәрләр аҗиз көрүнүп қелишни техиму халимайдикән. Әмма йәнә бәзи көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай бу вәқәни бәк чоңайтип, америкиға қарши зор көләмлик җамаәт пикри вә намайишларниң келип чиқишиниму халимиған. Хитайниң һөкүмәт авази болған хәлқ гезитигә охшаш ахбарат вастилири дәсләпки бир қанчә күндики хәвәрлириниң әксичә кейинки күнләрдики мақалилиридә хитай хәлқини өзини тутувелишқа, вәқәгә соғуққанлиқ билән муамилә қилишқа чақирған.

Җүмә күни, яврупа иттипақиму бу мәсилидә өзлириниң америкини қоллайдиғанлиқини билдүргән. яврупа иттипақи ташқи ишлар баянатчиси елан қилған баянатида, америка парахотлириниң хәлқараға очуқ деңиз йолида өзиниң әркин сәпәр қилиш һоқуқини ишләткәнликини әскәртип “яврупа иттипақи җәнубий деңиздики тәртип хәлқарада бекитилгән қанунлар бойичә болуши керәк, дәп қарайду” дегән.

Көзәткүчиләр, хитайниң җәнубий деңиз мәсилисидә ялғуз икәнликини, чүнки униң қошнилириниң хитай билән тиҗарәт қилишни халисиму, әмма униң өзини тәсири астиға елишини халимайдиғанлиқини, уларниң америкиниң җәнубий деңизда өзини қоғдап турушини халайдиғанлиқини билдүрүп, хитайниң бу мәсилидә икки оттурида қалғанлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт