Kanadadiki Uyghur we bashqa teshkilatlar birlikte axbarat élan qilish yighini ötküzdi

Ixtiyariy muxbirimiz gülshen abduqadir
2016-09-12
Share
kanada-sherqiy-turkistan-paaliyet.jpg Sürette (soldin onggha): erkin dunya teshkilatining bashliqi mejit el-shefi, sherqiy türkistan sürgün hökümitining prézidénti exmetjan osman, démokratik xitay birleshmisining bashliqi shéng shö xanim.
RFA/Gulshen


Mushu ayning 9-küni, kanadada pa'aliyet élip bériwatqan "Sherqi türkistan sürgün hökümiti diplomatiye we kishilik hoquq ishxanisi" bilen bir erkin dunya teshkilati we démokratik xitay birleshmisi qatarliq teshkilatlar birlikte axbarat élan qilish yighini ötküzüp, kanada bash ministiri jastin tréduning xitay ziyariti jeryanida, xitay kishilik hoquq xatirisi heqqide yumshaq we omumlashturush xaraktéride pozitsiye tutqanliqigha naraziliq bildürdi.

Kanada bash ministir justin trédu 30-awghusttin 7-séntebirge qeder xitayda tunji ziyarette bolup, xitayning béyjing, shangxey, xangju we xongkong qatarliq sheherlirige barghan hem xangju shehiride ötküzülgen g20 dölet bashliqliri yighinigha qatnashqan idi.

Justin trédu, xitay ziyariti jeryanida, xitay terep bilen bir milyard 200 milyon dollarliq soda kélishimnamisi imzalighan. Kanadadiki 53 ming déhqanning janijan menpe'eti bilen biwaste munasiwetlik bolghan qicha éksportidiki cheklimini emeldin qaldurghan we xitay lidirliqidiki asiya asasi hul mu'esseseler qurulushi bankisigha kirishni iltimas qilghan. U yene xitaydiki alibaba xelq'araliq soda shirkitining bashliqi, xitaydiki dangliq bay sodiger jak ma bilen mexsus körüshken.

Justin trédu xitay ziyaritining 2-békiti bolghan shangxeyde, kishilik hoquq heqqide söz qilip, xitay bilen dölet bashqurush we bashqa saqliniwatqan mesililer heqqide ochuq ashkara we dostane sözlishishni xalaydighaliqini, kanada terepning,xitayning kishilik hoquq xatirisini yaxshilishi üchün yardem qilidighanliqini bildürgen idi. U yene étirap qilip, xitayda kishilik hoquq heqqide söz qilishning teske toxtaydighanliqini, emma bu otturigha qoymisa bolmaydighan zörüriyet ikenlikini bildürgen. Justin trédu xitay ziyaritining axirqi békiti bolghan xongkongda muxbirlargha, kanadaning kishilik hoquq ehwalinimu mukemmel dep ketkili bolmaydu, dégen.

"Sherqi türkistan sürgün hökümiti diplomatiye we kishilik hoquq ishxanisi" ning bayanatchisi ruqiye turdush, axbarat élan qilish yighinining meqsiti heqqide toxtaldi.

Kanadada pa'aliyet élip bériwatqan, kishilik hoquq teshkilatliri shundaqla xitayning nöwette kündin-kün'ge éghirliship kétiwatqan kishilik hoquq ehwalidin endishiliniwatqan démokratik zatlar justin tréduning xitay ziyariti jeryanida, xitay kishilik hoquq ehwaligha qarita tutqan pozitsiyisidin razi emes.

Shéng shu'é: jastin trédu dunyadiki kishilik hoquqni qoghdaydighan chong döletning bash ministiri bolush süpiti bilen, kishilik hoquq jehette téximu éghir mes'uliyetni zimmisige élishi kérek.

Démokratik xitay birleshmisining bashliqi shéng shu'é xanim muxbirlargha bayanat bérip, kanada bash ministiri justin tréduning kanadaning démokratiye we insan heqliridin ibaret qimmet qarishigha wekillik qilip xitaygha barghanlighini, hazir xitay türmiside kanada puqrasi hüsenjan jélilni öz ichige alghan yene birqanche xitay kanada puqrasiningmu yétiwatqanliqini, elwette kanada bash ministiri bolghan justin tréduning bularning a'ile tawi'abatlirigha yardem qilishi shundaqla xitay türmiside azap oqubet chékiwatqan kanada puqralirini kanadagha qayturup kélishi kérekliki heqqide toxtilip, justin tréduning xitay ziyariti jeryanida, kanadada pa'aliyet élip bériwatqan kishilik hoquq teshkilatliri uningdin kütken ümidlerni emelge ashuralmighanliqini, kishilik hoquq mesiliside xitaygha yumshaq mu'amile qilghanliqini eyiblidi.

U yene, g20 dölet bashliqliri yighinining, démokratiyini tekitleydighan döletler üchün xitay kishilik hoquq mesililiri heqqide keng kushade toxtilishi üchün yaxshi purset ikenlikini tekitlidi.

U kanada-xitay soda munasiwetliri, kanadaning dunyadiki kishilik hoquqni qoghdaydighan chong döletlik orni qatarliq köp tereplimilik mesililer heqqide mulahize yürgüzüp: "Kanadadek bir démokratik dölet bilen xitaydek mustebit bir hakimiyet otturisidiki soda munasiwetliri bek murekkep bolghan bolidu. Bundaq shara'it astida, biz yeni kishilik hoquq teshkilatliri öz rolimizni toluq jari qildurishimiz kérek. Eger undaq bolmighanda kanadaning qimmet qarishi we menpe'eti ziyan'gha uchraydu, shuning bilen bir waqitta yene xitaydiki gherb dunyasining kishilik hoquq we démokratiyisige ümid bilen qarawatqan, erkinlikke teshna xitay puqralining ümidliri yoqqa chiqidu. Xitayning téz tereqqi qilishi xitay jem'iyitige éghir ziyan we xeterler élip kelmekte.

Kanada bash ministiri peqet adettiki bir puqra bolush süpiti bilen kishilik hoquq mesilisidiki meydanini ipadilep qalmay belki, yene bir döletning bash ministirlik mes'ulyetnimu öz ichige alghan. Kanadaning yene dunyada kishilik hoquqni qoghdaydighan chong döletlik ornini nezerge alghanda, kanada bash ministiri kishilik hoquq mesiliside téximu éghir mes'uliyetni öz üstige élishi kérek" dédi.

Mejit el shefi: jastin trédu, kanada kishilik hoquq weziyiti bilen xitay kishilik hoquq weziyitini sélishturup, men hayatimda uchurtup baqmighan zor xataliqni ötküzdi.

Axbarat élan qilish yighinida, kanadada pa'aliyet élip bériwatqan bir erkin dunya teshkilatining bashliqi mejit el shefi muxbirlargha bayanat bérip,

"Men bash ministir justin tréduning xitayda, kishilik hoquq mesilisini nuqtiliq mesile süpitide otturigha qoymastin belki, omumlashturup éytip ötüp ketkenlikidin qattiq ümidsizlendim. Méning qarishimche, bash ministir xitay hökümiti bilen soda-iqtisadi munasiwetlirini yaxshilaymiz dewatidu, emma men oylaymenki biz xitay türmiside yétiwatqan hüsenjan jélilni öz ichige alghan kanada perzentlirini qutuldurmay turup, xitay bilen bolghan soda munasiwetlirini yaxshiliyalmaymiz.

Bash ministir justin trédu bu qétimqi xitay ziyariti jeryanida men hayatimda hich körüp baqmighan we anglap baqmighan bir xataliqni ötküzdi u bolsimu, bash ministirimiz kanadaning kishilik hoquq xatirisi bilen, xitayning kishilik hoquq xatirisini sélishturup, kanadaning kishilik hoquq ehwalimu dégendek yaxshi emes, dédi.

Men oylaymen kanadaning kishilik hoquq xatirisi bilen, Uyghurlarni, tibetlerni, falugon'gochilarni, xristi'anlarni öltüriwatqan, ichki ezalar tijariti qiliwatqan, Uyghur, tibet qatarliqlarning zéminini mustemlike qiliwalghan xitayning kishilik hoquq xatirisini qandaqmu sélishturghili bolsun? eger bundaq sélishturush toghra kelse bash ministir, xitay hökümitining kishilik hoquq heqqidiki teshwiqatini qollighan we uning yolida mangghan bolup qalidu. Yuqiridiki sözlerni qilish arqiliq, kanada bash ministiri öz hökümitining xitaygha qaratqan kishilik hoquq heqqidiki siyasitining qanchilik ajiz ikenlikini namayan qildi."

Axbarat élan qilish yighinigha kanada omni xewerler téléwiziye qanili, erkin asiya radi'o istansisi Uyghurche bölümi qatarliq köp sanda axbarat wasitiliri ishtirak qildi.

Bu programmining tepsilatini yuqiridiki ulinishtin anglighaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet