Türkiyediki ataqliq Uyghur réstoran xojayini kérem mamut shertlik qoyup bérilgen

Muxbirimiz erkin
2019-02-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq Uyghur réstoran xojayini kérem mamutning pasportining birinchi béti.
Ataqliq Uyghur réstoran xojayini kérem mamutning pasportining birinchi béti.
Social Media

Ataqliq Uyghur réstoran xojayini kérem mamut ötken yili 31‏-öktebir küni türkiye amanliq küchliri teripidin öyide tutqun qilinip, soraq qilin'ghan we izmir qatarliq jaylardiki köchmenlerni qayturush ornigha 3 aydek qamap qoyulghan. U türk amanliq organliri teripidin nöwette türkiye qamaqxanilirida yaki köchmenlerni qayturush orunlirida yétiwatqan nurghun Uyghur tutqunlargha oxshashla "Térrorluq teshkilatigha baghlinishliq", dégen guman bilen tutqun qilin'ghan idi.

Kérem mamutning xongkongdiki "Jenubiy xitay seher pochtisi" gézitige bildürüshiche, u "Térrorluq teshkilati bilen baghlinishliq ikki kishi bilen téléfon alaqisi qilghan", dégen seweb bilen tutqun qilin'ghan iken. Da'iriler uni tutqun qilish bilen bir waqitta uning türkiyede olturushluq ruxsitini‏ (iqamitini) bikar qilghan. Bu, kishilerde kérem mamut xitaygha qayturuwétilemdu qandaq?, dégen endishe peyda qilghan idi. Emma u, tutup turulghan 3 aydek waqit ichide da'iriler uninggha qarita héchqandaq qanuniy eyibleshte bolmighan. Uning bildürüshiche, u bu yil 25‏-yanwar küni tuyuqsiz qoyup bérilgen.

Biz peyshenbe küni uninggha téléfon qilip ziyaret qilishqa tirishqan bolsaqmu, uning bilen alaqilishelmiduq. Axiri, uning inisi hamut hajigha téléfon qilip uning bilen alaqileshken bolsaqmu, lékin uning akisini ziyaret qilish telipimiz ünümlük jawabqa érishelmidi. Uning bildürüshiche, kérem mamut qoyup bérilgen. U, akisining téléfonini pütünley taqiwetkenlikini bildürüp, eger téléfon nomurimizni qoyup qoysaq özining bizge qayturup téléfon qilidighanliqini bildürgen bolsimu, lékin téléfon qayturmidi.

Kérem mamut "Jenubiy xitay seher pochtisi" gézitige qilghan sözide, özining qoyup bérilishining özigimu bek tuyuqsiz tuyulghanliqini bildürgen. Uning ilgiri sürüshiche, "Uning térrorluq bilen eyiblinishi uninggha bek yat bir eyiblesh" iken. Kérem mamutning qoyup bérilishige türtke bolghan seweblerning détallirigha da'ir konkrét tepsilatlar bizge namelum. Uning türkiyelik adwokati loqman akchayning bildürüshiche, u "Térrorluqqa chétishliq", dep tutqun qilin'ghan bolsimu, lékin "Da'iriler uning térrorluq guruhi bilen alaqisi barliqigha da'ir téxi héchqandaq bir delil körsitip baqmighan". Akchay "Jenubiy xitay seher pochtisi" ning muxbirigha qilghan sözide, uning délosining "Nahayiti sirliq" ikenlikini bildürgen. 

Kérem mamut, ilgiri ürümchidiki ataqliq Uyghur réstorani "Miraj" ni qurghan kishilerning biri. "Miraj" réstorani ötken yili bézeklirining qoyuq milliy xasliqi seweblik taqiwétilgen. Mezkur shirketning bezi igilirining we ularning a'ile-tawabati, ishchi-xizmetchilirining mutleq köp qismi tutqun qilinip, lagér yaki türmilerge qamalghanliqi ilgiri sürülgen. Kérem mamutning weziyitidin xewerdar kishining radiyomizgha bildürüshiche, kérem mamut türkiyege kélip qutulup qalghan bolsimu, lékin da'iriler uning ürümchidiki chong oghlini tutqun qilip, 17 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan. 

U mundaq dédi: "Tunji ayalidin bolghan balisi abdusemi shu hazir türmide 17 yil késilip ketti. U bala wetende. U öylen'gen, ikki balisi bar bala idi. U, 29-30 yashlarda bar idi. Uni 2018‏-yili késiwetti, 2018‏-yili etiyazda türkiyege pul salding dégendek gepler bilen. U bala wetende ashxana échip ashxanisini ichkirige, ürümchining nechche yérige kéngeytip ashundaq qilghan. Shunchilik obdan bir bala idi. Shuni tutup 17 yil késiwetti qarang". 

Kérem mamutning tutqun qilin'ghan waqti del türkiyediki bezi Uyghurlarning da'ish térrorluq teshkilatigha chétishliq, dep tutqun qilin'ghan bir mezgilge toghra kelgen idi. Bezi mutexessisler, bu ehwal türkiyede Uyghurlarni sezgür bir mesilige aylandurup qoyghanliqini ilgiri sürdi. Türkiye hajitepe uniwérsitétining dotsénti doktor erkin ekrem mundaq deydu: "Hazir türkiyede da'éshchi dése hemme adem rahetsiz bolidu. Eger birini yaman körsitimen dése, uninggha da'éshchi, fetullahchi, dep betnam chaplisila sot buni qobul qilidu. Chünki, türkiyede yéqinqi 3-4 yilda bomba partlap, nurghun adem öldi. Shunga, da'éshchi, dése hem xelqmu öch köridu hem döletmu ching tutidu. Uning üstige mawu réyna qetli'amighimu nurghun Uyghurlar chétilip qalghan. . . . . . . . . . . Shunga, türkiyede Uyghurlarni da'éshchi dése diqqet qilidighan bir mesilige aylandi". 

Erkin ekremning ilgiri sürüshiche, türkiyediki bezi Uyghurlarning tutqun qilinishida xitay-türkiye otturisidiki bezi edliye kélishimlirining roli bolushi mumkin iken. U mundaq deydu: "Jinayetchi almashturush kélishimige qarighanda xitay birini térrorchi, dep doklat teyyarlap türkiyege sunsa, türkiye shu doklatqa qarap, eger térrorluqqa chétishliq bolup qalsa tutidu, soraqqa tartidu. Yaki sotlaydu, dégendek mushundaq ehwalmu bar. Emdi türkiye üchün xitaygha qéchip ketken fetullahchilar bar. Türkiyening shularni tutup berse deydighan telipi bar. Shuninggha türkiye xitayghimu doklat teyyarlaydu. Emma xitayning fetullahchilarni térrorist déyishi bir az qiyin. Shunga, bu ishning bashlinishi her ikki terepke paydiliqtek qilsimu, emma bir mezgil dawam qilsa oylighandek bolmasliqi mumkin". 

Hazir kérem mamut istanbulning fatix rayonida "Kroren" namliq bir réstoran échip, bu réstoranni mangdurmaqta iken. U tutqun qilin'ghanda réstoranni uning xitay ayali wang yi mangdurup kelgen. Wang yi "Jenubiy xitay seher pochtisi" gézitige yoldishining tutqun qilinishi heqqide toxtilip: "Biz béshida bir uqushmasliq bolghan oxshaydu, ular téz arida éniqlap chiqidu, dep oylaptuq. Biraq waqit uzarghanséri biz ishlarning unchilik addiy emeslikini oylashqa bashliduq" dégen. 

Türkiye hökümiti kérem mamutni xitayning telipige bina'en tutqun qildimu yaki u téléfon alaqisi seweblik tutqun qilindimu bunisi bizge melum emes. Emma uning adwokatining bildürüshiche, eger kérem mamut xitayning telipige bina'en tutqun qilin'ghan bolsa, u xitay terepning türkiye da'irilirini uning heqqide herqandaq bir uchur bilen teminlishige nisbeten guman bilen qaraydiken. Türkiye hökümiti bezi Uyghurlarni térrorluqqa chétishliq, dep tutqun qilghan bolsimu, lékin uning hazirgha qeder birer Uyghurni xitaygha ötküzüp bergenlikige da'ir héchqandaq bir delil yoq.

Pikirler (1)
Share

Isimsiz oqurmen

Andaq qazan'gha, mundaq chömüch!
Abduréhim héyt weqesidin oylighanlirim
Asiye Uyghur
Hemmimizge melum bolghinidek biz bu ikki künde bir meshhur Uyghurning médiyada <ölüp>yene <qayta tirilish>idek bir gheyri weqeni béshimizdin ötküzduq. Abduréhim héyt nime üchün ölüp kétip, qayta tirilip qaldi? bu mesile hemmimizning aldigha qoyulghan ghelite emma qiziqarliq so'al idi.
Undaqta abduréhim héyt nime üchün ölüp ketti?
Eslide abduréhim héytning ölümi bashqa meshhur shexslerning ölüm xewéridek tuyuqsiz chet'ellerde tarqalghanidi. Emma diqqet qilishqa tégishliki bu xewer Uyghurlar teripidin emes belki türkler teripidin yeni, abduréhim héytning türk dosti teripidin bizge, andin bashqilargha yetküzüldi. Buning özila Uyghurlarning weten ichi bilen bolghan alaqisining héchkim guman qilmisimu bolidighan heqiqet ikenlikining ispati idi. Uning ölümining qandaq yollar bilen bir türk qérindéshimizgha yetkini, téxi dellenmey turupla bu xewerning bunche bazar tépip, pütkül médiya we Uyghur jama'itini qozghiwétishi heqiqetenmu kishini oylanduridu. Undaqta abduréhim héytning ölüm xewéridin deslep xewer tapqan bu kishi kim? u bu xewerni qandaq , qeyerdin bildi? bu kishining tarqatqan xewéri nime üchün bunche téz sür'ette pütkül médiyalarda xewer qilinalidi we hetta türkiye hökümitining xitayni eyiblishi derijisige kötürüldi. Hazirche biz bu so'allargha jawab tapalmasliqimiz mumkin. Emma abduréhim héytning ölüm xewéri chiwinmu uchup chiqalmaydighan wetendin chet'ellerge chiqqini rast. Abduréhim héytning ölüm xewéri belkim bizning qérindash we musulman ellirini heriketke keltürüsh heqqi'iki teshwiqatlirimiz we bu heqtiki tirishchanliqlirimiz, shundaqla bu tirishchanliqlarning netijisi bolghan musulman ellirining hemde türk dunyasining oyghinishidin bolsa kérek.
Undaqta nime üchün? abduréhim héyt Uyghur xelqiningla emes, belki türk dunyasidimu belgilik qollashqa érishken meshhur shexs. Türkiye bir démukratik dölet. Démukratik döletlerning mustebit hakémiyetler bilen bolghan birdinbir perqi, xelq hakémiyetni bashquridu. Eger türk xelqi Uyghurlar üchün des turidiken, türk hökümiti Uyghurlar üchün awaz chiqarmasliqqa amalsiz qalidu. Nöwette türkiyede Uyghur dewasigha nisbeten qollash yuqiri dolqun'gha kötürüldi. Türkiyedila emes , belki pütkül dunya miqyasidiki türk xelqi arisida Uyghurlarning dewasigha jiddiy qarash we her xil usullarda Uyghurlarni küchlük qollash herikiti boliwatidu. Buning bir misali yéqinda yawropadiki <milliy görüsh>namidiki bir türk teshkilati pütkül dunya miqyasida keng kölemlik namayish élip bérip, Uyghurlar uchrawatqan zulumlarni dunyagha anglatti. Bundaq pa'aliyetler aldimizdiki künlerde yene dawamlishidiken. Buningdin bashqa yawropadiki marokkan we ereb qatarliq musulman milletlerdinmu Uyghur dewasigha nisbeten küchlük qollash dolquni kötüriliwatidu. Féysibuk we tiwittér qatarliq alaqe wasitilirida musulman döletlerning xelqliri dewayimizgha bolghan küchlük qiziqishini ipadilewatidu. Elwette xitay bundaq bir qollashning Uyghurlargha bolidighanliqini esla oylap baqmighan we bundaq heriketning bolishini xalimaydu. Shu seweb aldi bilen musulman ellirining qozghilip xitaygha qarshiliq körsitishige türtke bolush éhtimalliqi bolghan türkiyening aghzini étishi kérek. Chünki türkiye des tursa, musulman ellirimu Uyghurlar üchün des turidu. Yeni, abduréhim héytning ölüp ketkenlik xewérini türk dosti arqiliq tarqitish we küchlük ghulghula qozghash, andin tuyuqsiz abduréhim héytning hayat ikenlikini ispatlap filim tarqitish arqiliq Uyghur dewasining türkiyede janilinishi we pütkül musulmanlar dunyasigha kéngiyishining aldini élish. Bu belkim xitayning meqsiti bolsa kérek.
Xitay abduréhim héytning hayat ikenliki heqqidiki widé'osini tarqatqandin kéyin derhalla bayanat bérip, türkiye hökümitining Uyghurlar heqqidiki bayanatini qayturup élishini telep qiptu. Elwette xelq'aragha meydanini ipadilep bérilgen bir bayanatni türkiye hökümitining qayturup élishi asan emes. Emma xitay buni destek qilip türkiye hökümitini tengqisliqqa qoyushi éniq.
Undaqta bu héyle – neyrengge qandaq taqabil turimiz?
Méningche, <andaq qazan'gha, mundaq chömüsh >, <zeherni zeher bilen qayturush> xitaygha qaytarma zerbe bérishtiki eng yaxshi usul bolsa kérek. Yeni xitaygha <ölükimizni artish!>, xitay hökümiti abduréhim héytning hayat ikenlikini médiyagha ashkare qilalighaniken, démek xitayning jaza lagirlirida yétiwatqini türkiyedek bir démukratik dölet xelqlirining qizghin söyüshige we hörmitige érishken meshhur shexs. Eger bu shexsning idiyiside mesile bar déyilse undaqta abduréhim héytni söygen we qollighan pütkül türkiye xelqi shundaqla abduréhim héyt üchün adalet yaqilighan türkiye hökümitimu xitayning neziridiki< idiyiside mesile barlar> bolmamdu? shu seweb, abduréhim héyt weqesini tutqa qilip türkiyide , shundaqla pütkül dunya miqyasda küchlük jama'et pikri peyda qilishqa küchesh lazim. Barliq ghayip Uyghurlar, ata – ana , urugh – tughqan shundaqla biz alaqe qilalmighan barliq kishilerning soriqini qilishimiz, ularningmu mushundaq hayat ikenlikini xitay hökümitining ispatlap bérishini telep qilishimiz lazim. Türkiye hökümitige medet bérishimiz, xitayning héylisige aldanmastin, türkiye hökümitining semimiyitige , biz üchün xitaygha qarshi bergen bayanatigha minnetdarliqimizni ipadilishimiz we türkiye hökümitining Uyghurlar heqqidiki bayanatini qayturuwélish emes , belki xitayning türkiyeni mat qilish we Uyghur dewasini yoq qilish yolidiki bu héyle – mikrini pütün dunyagha yéyip, ularni yalghan sözligen we héyle –neyreng ishletkini toyghuziwétishimiz lazim. Shundaqla, türkiyediki Uyghurlar türkiye tashqi ishlar minstirlikining xitayni lagirlarni taqashqa chaqirghanliqi, Uyghurlargha köngül bölgenliki üchün tashqiy ishlar ministirlikige rehmet éytishi we tashqiy ishlar ministirlikige a'ilisi lagirgha qamalghan Uyghurlar yazma shekilde, öz urugh – tughqanlirining resimlirini qoshup ispat bérip, ularning ehwalini igellep bérishni telep qilishi lazim.

Feb 11, 2019 05:19 AM

Toluq bet