Kishilik hoquq teshkilatliri xitayni Uyghur we tibet kishilik hoquq buzghunchiliq tarixini étirap qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2014-03-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Firansiye prézidénti xolland xitay re'isi shi jinping bilen kélishimge qol qoyup bolghandin kéyin qol éliship bir-birini tebrikleshti. 2014-Yili 26-mart, parizh.
Firansiye prézidénti xolland xitay re'isi shi jinping bilen kélishimge qol qoyup bolghandin kéyin qol éliship bir-birini tebrikleshti. 2014-Yili 26-mart, parizh.
AFP

Xitay dölet re'isi shi jinping seyshenbe kündin bashlap firansiyeni ziyaret qilishqa bashlidi. Firansiyedin kéyin u yene gérmaniyeni ziyaret qilidu. Shi jinping firansiye ziyaritini bashlashtin burun, kishilik hoquq teshkilatliri firansiye prézidénti franshi'os xollandni xitay kishilik hoquq weziyitige ashkara pozitsiye bildürüshke chaqirghan idi. Gérmaniye kishilik hoquq teshkilati shi jinpingni xitayning yéqinqi tarixini étirap chaqirdi.

Gérmaniye hökümiti xitay dölet re'isi shi jinpingning gérmaniye ziyaritide yehudiy chong qirghinchiliq xatire sariyini ziyaret qilish telipini ret qilip, kishilik hoquq teshkilatlirining qollishigha érishti."Xeter astidiki xelqlerni qoghdash jem'iyiti" namliq gérmaniye kishilik hoquq teshkilati shi jinpingning 28‏-mart bashlinidighan gérmaniye ziyariti harpisida doklat élan qilip, uni aldi bilen xitay sadir qilghan kishilik hoquq buzghunchiliqi, Uyghur, tibet, ichki mongghul qatarliq rayonlarda ötküzgen insanliqqa qarshi jinayitini étirap qilishqa chaqirdi.

Mezkur teshkilatning asiya ishlirigha mes'ul xadimi ulrix déli'us ziyaritimizni qobul qilip, xitay kompartiyisi 1949‏-yili hakimiyetni ötküzüwalghandin kéyin insanliqqa qarshi nurghun jinayetlerni sadir qilghanliqini bildürdi.

U: bu bu doklatni élan qilish arqiliq gérmaniyediki her bir kishige yaponiyening urush jinayiti we insanliqqa qarshi turush jinayiti sadir qilipla qalmay, xitayningmu 1949‏-yildin kéyin insanliqqa qarshi nurghun jinayet sadir qilghanliqi heqqide chüshenche bérishni meqset qilduq. Yaponiye özining tarixidin sawaq élipla qalmay, xitaymu özining tarixidin sawaq élishi kérek. Shi jinpingning ötken yili maw zédungni eslep qilghan sözide nurghun mesile bar. Chünki maw zédung dewride nurghun paji'eler yüz berdi, bu paji'eler bolupmu xitay yézilirida, ichki mongghul, sherqiy türkistan, tibet qatarliq jaylarda éghir boldi. Biz sadir bolghan insanliqqa qarshi bu zorawanliqlardin sawaq élishimiz lazim. Bolmisa yene yéngi zorawanliqlar yüz béridu, dep körsetti.

Gérmaniye axbarat wasitilirining ashkarilishiche, xitay terep shi jinpingning gérmaniye ziyaritini pilanlighanda uning yehudiy chong qirghinchiliq xatire sariyini ziyaret qilishini telep qilghan. Biraq gérmaniye hökümiti xitay terepning bu telipini ret qilghan. Gérmaniye axbaratining ilgiri sürüshiche, gérmaniye hökümiti shi jinpingning yehudiy chong qirghinchiliq xatire sariyini ziyaret qilip, buni 2‏-dunya urushida xitaygha hujum qilghan yaponiyege qarshi diplomatik teshwiqat koziri qilip qollinishigha yol qoymighan.

Ulrix déli'us ependi, yehudiy chong qirghinchiliq xatire sariyining qutluq bir orun ikenliki, gérmaniye hökümiti bu orunning xitay -yaponiye otturisidiki diplomatik qoralgha aylinip qélishigha hergiz yol qoymaydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: bizning gérmaniye hökümiti shi jinpingning chong qirghinchiliq xatire sariyini ziyaret qilishini ümid qilmaydighanliqidin xewirimiz bar. Chünki gérmaniye hökümiti bu orunning tokyo bilen béyjing otturisidiki ixtilapning qoraligha aylinip qélishini xalimaydu. Shundaqla ularning qarishiche yene, bu muqeddes orunning izzet hörmiti diplomatik kozirgha aylinip qalmasliqi kérek. Bu gérmaniye hökümitining chüshenchisi. Yene bir tereptin shuni nerse manga ayanki, shi jinpingning gérmaniyediki mezgili, uning gérmaniye tarixini inchikilik bilen közitip, gérmaniyening öz tarixidin qandaq sawaqlarni alghanliqini öginishi üchün yaxshi purset.

"Xeter astidiki xelqlerni qoghdash teshkilati" ning doklati ikki parchidin terkib tapqan. 1‏-Parchisi, xitay kishilik hoquq weziyitige alaqidar, 2‏-parchisi, shi jinpingning yehudiy chong qirghinchiliq xatire sariyini ziyaret qilish telipige munasiwetlik bolup, mezkur teshkilat her ikki doklatni gérmaniye hökümitige tapshurghan. Ulrix déli'us ependi gérmaniye hökümitini shi jinpingning bu qétimliq ziyaritide kishilik hoquq mesilisini ashkara otturigha qoyushqa chaqirdi.

U mundaq dédi: biz gérmaniye hökümitining kishilik hoquq mesilisini ashkara otturigha qoyushini tekitliduq. Buning ashkara otturigha qoyulushi pewqul'adde muhim ehmiyetke ige. Bu mesilini xususi söhbetlerde sözlep qoyup, ashkara sorunda körmeske salmasliq kérek. Bizning qarishimizche, bu mesilini ashkara otturigha qoyush pewqul'adde muhim. Chünki bu yene, sherqi türkistan, tibet, ichki mongghul we xitayda kishilik hoquq kürishi qiliwatqan, weziyetni özgertishke tirishiwatqan kishiler arisidiki hemkarliq üchün alahide zörür. Biz döletni kishilik hoquqqa hörmet qilishqa mejburlash zörür, dep qaraymiz. Xitay we sherqiy türkistandiki kishilik hoquqchilar bizning qollishimizgha éhtiyajliq. Biz sowét ittipaqidin parchilinishidin sawaq parchilinishidin sawaq élip, diktator döletlerdiki kishilik hoquq qoghdighuchiliri bilen bolghan téximu zich hemkarliq élip bérishimiz lazim.

Shi jinping 28‏-mart bérlin'gha yétip kelgende Uyghur, tibet, mongghul we bashqa gérmaniye kishilik hoquq teshkilatlirining zor kölemlik naraziliq namayishigha duch kélishi mumkin. Ulrix déli'os, shu küni xeter astidiki xelqlerni qoghdash teshkilati, tibetni himaye qilish jem'iyiti qatarliq teshkilatlarning Uyghur we mongghullar bilen birliship, bérlindiki bir qanche orunda namayish qilidighanliqini bildürdi. Uning ashkarilishiche, naraziliq namayishlirining biri, gérmaniye prézidént mehkimisi we bash ministirliqi aldida ötküzülidighanliqini bildürdi.

Toluq bet