Ли кечяңниң әнглийә зиярити һәққидики муназириләр

Мухбиримиз ирадә
2014.06.18
li-kechyang-engiliye-ziyaret-namayish.jpg Хитай баш министири ли кечяң әнглийә зияритидә, әнглийәдики уйғур, тибәт тәшкилатлири, фалунгуң муритлири намайиш қилип хитай һөкүмитигә наразилиқ билдүрүп, әнглийә баш министири давид камеронниң ли кечяңдин алди билән илһам тохтини сүрүштә қилиши керәкликини билдүрди. 2014-Йили 16-июн, әнглийә.
RFA/Zhang anan

Хитай баш министири ли кечяңниң әнглийә зиярити һәққидики муназириләр давамлашмақта. Әнглийәдики ахбарат васитилири әнглийә баш министири давид камеронниң хитай рәһбәрни алаһидә мурасимлар билән қарши елишиға қарита охшимиған көз қарашларда болди. Бәзи мәтбуатлар болса давид камеронниң күн тәртипидә әгәр һелиһәм кишилик һоқуқ мәсилиси болса, у һалда униң ли кечяңдин алди билән илһам тохтини сүрүштә қилиши керәкликини билдүрди.

Хитай баш министири ли кечяң зор бир сода һәйити билән әнглийәдә 3 күнлүк зиярәттә болуп, әнглийә билән ядро енергийиси, юқири сүрәтлик пойиз вә шималий деңизда нефит қидириш қатарлиқ саһәләрдә һәмкарлишиш келишими имзалиди. Бу қетимлиқ сода соммисиниң 18 милярд доллардин ашидиғанлиқи вә униң интайин муһим саһәләргә берип тақишидиғанлиқи көзәткүчиләрниң диққитини қозғап, әнглийә кишилик һоқуқ қиммәт қаришини тиҗарәткә қурбан қиливетәмду дегән соални пәйда қилди.

Әнглийә баш министири давид камерон 2011-йили тибәтләрниң роһаний даһийси далай ламани қобул қилғандин кейин, хитай һөкүмити буниңға қаттиқ наразилиқ билдүрүп, икки дөләт мунасивити қаттиқ йириклишип кәткән. Хитай һөкүмити әйни чағда әнглийә билән болған бир қисим сиясий вә иқтисадий алақилирини арқа пиланға иттирип қойған иди. Бу нөвәтлик учришишлар болса икки дөләт мунасивитидики “йеңи бир башланғуч” дәп аталмақта. Әмма бу қандақ бир йеңи башланғуч иди? бүгүн әнглийәдә чиқидиған “телеграф” гезити бу һәқтә мулаһизә йүргүзүп, хитай һөкүмитиниң бу қетим үстүнлүкни игиләшкә тиришиватқанлиқини билдүрди. Гезиттә ейтилишичә, бүгүн хитайниң һөкүмәт авази һесаблинидиған “йәршари вақти гезити” бир мақалә елан қилип, “әнглийәниң һазир хитай билән бәсләшкүдәк күчи йоқ, әнглийәгә охшаш аҗизлишип, яримас болуп қалған императорлуқниң асиядики зорийиватқан бу қудрәтни етирап қилидиған вақти кәлди” дегәндәк сөзләрни қилған.

Телеграф гезити мулаһизисидә, йәр шари вақти гезити әнглийә үчүн ишләткән юқиридики әрзимәс, аҗиз дегән сөзләрни давид камерон әтигәнлик чай ичиватқанда көрсә бәлким йәватқан тамиқи гелиға туруп қелиши мумкин, дегән. Мулаһизидә йәнә, йәр шари вақти гезитиниң сөзини гәрчә һөкүмәтниң мәйдани дәп кесип ейтивәткили болмисиму, әмма йәнила буни униң бир шәписи дәп қарашқа болидиғанлиқини әскәртип, хитай рәһбири ли кечяңниң бу нөвәтлик зияритидә ханиш елзабит билән көрүшүшни тәләп қилғанлиқини, әгәр бу тәлипи рәт қилинса, пүткүл зиярәтниму бикар қилидиғанлиқини очуқ-ашкара ипадә қилғанлиқини вә ахири ханиш елзабитниң уни қобул қилғанлиқини билдүргән вә “хитай бизгә очуқ қилип, һәй аҗизлишиватқан беританийә, сән бизгә биздин бәкрәк моһтаҗ дәватиду” дәп мулаһизә қилған.

Әнглийәдики уйғур зиялийси езиз әйса әпәндиниң ейтишичә, бу қетим ханиш елзабетниң ли кечяңни қобул қилиш мәсилиси мәтбуатларда әң көп мулаһизә қилинған бир тема болған. Нурғун көзәткүчиләр улуғ беританийә ханишиниң бир баш министирни қобул қилиши, болупму хитайға охшаш инсан һәқлири еғир дәпсәндә қилиниватқан бир дөләтниң баш министирини қобул қилишиниң хата болидиғанлиқини агаһландурған.

Әнглийәниң “скай” хәвәр агентлиқиму бу һәқтики хәвиридә, әнглийә ханишиниң ли кечяң билән көрүшүшини ғәйрий, дәп баһалиған. У әнглийәниң һазир хитай билән нурғун иқтисадий келишимләргә имза қойғанлиқини, хитайға охшаш иқтисадий зор күчкә айланған бир дөләттә болса кишилик һоқуқниң еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниватқанлиқини болса нурғун кишиләрниң толуқ билмәйдиғанлиқини әскәрткән. У, хитайда пуқраларниң йиллардин бери бир партийә тәрипидин идарә қилинип кәлгәнликини, хитайдики пуқраларниң өз һөкүмитини сайлаш әмәс, уларни һәтта тәнқидләш һоқуқиму йоқлуқини, тәнқидлигәнләрниң болса “интернетта өсәк сөз тарқатти” яки башқа хил җинайәтләр билән қамаққа елинидиғанлиқини, көпинчә чәтәлликләрниң хитайдәк чоң бир дөләттә ютуп, тивиттир, фейисбук қатарлиқ даңлиқ тор бәтләрниң тақақлиқини, с н н, б б с ға охшаш хәлқаралиқ қаналларниң чәклинидиғанлиқидин хәвири йоқлуқини баян қилған.

Скай хәвәр агентлиқи йәнә, хитайниң дунядики өлүм җазаси әң көп дөләтликини тилға алған вә “мушу һәптиниң ичидила хитай һөкүмити 13 нәпәр уйғур мусулманни өлүмгә һөкүм қилди” дәп мисал қилған. У бу уйғурларға һөкүм елан қилинған сотниң һечқандақ сот тәртипигә чүшмәйдиған, пәқәтла улар үстидин аллиқачан чиқирилип болған һөкүмни оқуп беридиғанла сот икәнликини әскәрткән. Мәзкур гезит, хитайдики пиланлиқ туғут, ахбарат әркинлики чәклимиси қатарлиқ нурғун кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини тилға алғандин кейин, хитайда давам қиливатқан бу дәпсәндичиликләрниң тизимликиниң һәммисиниң әнглийә баш министирлиқиниң тор бетидә барлиқини, өзлириниң әнглийә һөкүмити тиҗарәтни дәп хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини көрмәскә салиду, дәп қаримайдиғанлиқини әскәрткән.

Б б с агентлиқи болса әнглийә, хитай арисидики тиҗарәт соммилириниң бу нөвәт алаһидә юқирилиқини тилға елип, әгәр давид камиронниң ли кечяң билән билән учришишиға аит күн тәртиптә һелиһәм кишилик һоқуқ мәсилиси болса, у һалда униң ли кечяңдин алди билән илһам тохтини сориши керәкликини билдүргән. Улар, академик илһам тохти қолға елинип 5 айдин бери униң һечқандақ из-дерики болмиғанлиқини, униң адвокати ли фаңпиңниң илһам тохти мәхпий сотлинип, еғир җазаға һөкүм қилинған болуши мумкин, дегәнликини баян қилғандин кейин, давид камеронниң ли кечяңдин илһам тохтиниң ақивитини сүрүштә қилиши керәкликини әскәрткән. Б б с мулаһизисидә, илһам тохтиниң һөрмәткә сазавәр бир уйғур академик икәнликини, хитай һөкүмитиниң деалогни тәшәббус қилған бу академикни қолға алғанлиқини, уйғур елида террорлуққа қарши зәрбә бериш һәрикити нами астида қаттиқ бастуруш елип бериватқанлиқини, мушу һәптиниң ичидила 13 нәпәр уйғурға өлүм җазаси бәргәнликини баян қилған вә әнглийә билән хитайниң 18 милярд долларлиқ тиҗарәт үстилидә чоқум кишилик һоқуқ мәсилисиниңму тилға елиниши керәкликини әскәрткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.