Misirdiki Uyghur oqughuchilarning tutqun qilinishi xelq'araning jiddiy diqqitini qozghimaqta

Muxbirimiz eziz
2017-07-06
Share
misirdiki-uyghur-oqughuchi.jpg Misirdiki Uyghur oqughuchilar tutqun qiliniwatqan neq meydanning biri. 2017-Yili 5-iyul.
Social Media

Misirda oqush sewebidin turup qalghan bir qisim Uyghur oqughuchilarni yéqinda misir saqchilirining qolgha alghanliqi hemde ularni xitaygha ötküzüp bérish aldida turuwatqanliqi yawropa we amérikidiki axbarat wasitilirining hemde xelq'araliq teshkilatlarning jiddiy diqqitini qozghighanliqi melum. Bu munasiwet bilen bir qisim xelq'araliq teshkilatlar bu mesilige qarita jiddiy inkas qayturdi.

Mushu charshenbidin bashlap misirning qahire we iskenderiye sheherliride arqimu ‏-arqidin nechche onlighan Uyghur oqughuchilarning misir saqchilirining tutqun obyéktigha aylan'ghanliqi heqqidiki xewerler, resim we qisqa sin körünüshliri herqaysi torbetlerde, jümlidin féysbok we bashqa ijtima'iy taratqularda tarqalghandin buyan, bu heqtiki melumatlar gherb dunyasidiki herqaysi axbarat wasitiliridimu keng yer alghanliqi melum. Bezi menbelerde bolsa bu qétim az dégendimu 70 Uyghur oqughuchining qolgha élin'ghanliqi qeyt qilinidu.

Bu weqe heqqide bügün tepsiliy sin xewiri ishligen "El jezire" tori bu qétim misir saqchiliri qolgha alghan oqughuchilarning xitayning gherbidiki "Sherqiy türkistan" namliq ölkidin kelgenler ikenlikini, ularning xitayning diniy zulum we assimilyatsiye xaraktérlik milliy siyasiti seweblik öz yurtlirida islam dinigha da'ir bilimlerni chongqurlap öginish imkaniyitige ége bolalmighanliqtin, misirdiki dunyagha dangliq bilim yurti bolghan el ezher uniwérsitétigha oqush üchün kelgenlikini, mana emdilikte bolsa oylimighan yerdin misir saqchilirining ularni qolgha élip, xitaygha ötküzüp bérish aldida turuwatqanliqini alahide tekitlidi.

Bu heqtiki melumatlarni eng deslep tepsiliy xewer qilghan gézitlerdin "Washin'gton pochtisi" géziti bügün seherde bu heqte mexsus sehipe ajritip, misirdiki oqughuchilar tutqun qilinishining aldi-keynidiki munasiwetlik ehwallar heqqide toxtaldi. Uningda éytilishiche, xitay hökümiti Uyghurlar diyarida hazir jiddiy yolgha qoyuwatqan "Esebiylikke qarshi turush" dolquni bu qétimqi Uyghur oqughuchilarni qolgha élishning heriketlendürgüch küchi we sewebi iken.
Maqalida éytilishiche, yerlik da'iriler Uyghurlar diyarida bixeterlik namida türlük belgilimilerni yolgha qoyuwatqan bolup, buning ichidiki muhim biri, diniy eqide hemde uni kontrol qilish saheside öz eksini tapmaqta iken. Buning bilen Uyghurlardiki islam dinigha baghlinidighan köpligen hadisiler mushu shamalda zerbige uchrimaqta iken.

Melum bolushiche, xitay tashqi ishlar ministirliqi özlirining misirdiki Uyghur oqughuchilarning qolgha élinishigha da'ir ehwallardin xewerdar ikenlikini, emma buning tepsilatini ashkarilashqa bolmaydighanliqini éytqan hemde alaqidar orunlarning bu mesililerni yéqinda muwapiq bir terep qilidighanliqini bildürgen.

Biz misir saqchilirining bu qétimqi Uyghur oqughuchilarni iz bésip qolgha élish ehwali heqqide misir hökümitining qandaq pikirde ikenlikini bilip béqish üchün ereb misir jumhuriyitining amérikidiki bash elchixanisi bilen alaqileshtuq. Elchixanidiki nöwetchi xadim bu mesile heqqide özining bir nerse dep bérelmeydighanliqini, bu heqtiki mesililerge peqet elchixanigha qarashliq "Axbarat bashqarmisi" ning jawab bérish hoquqigha ége ikenlikini éytti. Shuning bilen biz "Axbarat bashqarmisi" gha téléfon qilghinimizda, mes'ul xadim özining "Birleshme agéntliq" (AP) ning alaqidar gézit xewiridin téxi bügün seherde misirdiki Uyghur oqughuchilarning qolgha élinishi heqqidiki melumatlarni körgenlikini, emma bashqarma mudiridin bashqa kishining bu xildiki mesililer heqqide pikir bayan qilish hoquqigha ige emeslikini éytti. Axirida u, so'allirimizni élxet arqiliq ewetishimizni, shu chaghda alaqidar xadimlarning buninggha jawab béridighanliqini bildürdi. Biz so'allarni körsitilgen xet sanduqigha ewetken bolsaqmu, ta hazirghiche ulardin jawab alalmiduq.

Amérikidiki "Insan heqlirini közitish teshkilati" Uyghur oqughuchilarning misirda bu teriqide qolgha élinishi munasiwiti bilen bügün chüshte jiddiy inkas qayturghan. Firansiye xewer agéntliqi bu heqte ishligen tepsiliy xewiride "Insan heqlirini közitish teshkilati" ottura sherq bölümi mes'uli sarax witsonning bu heqtiki yazma bayanatidin neqil keltürüp, "Misir da'iriliri bu oqughuchilarning qeyerde ikenliki, ularning néme sewebtin qolgha élin'ghanliqi qatarliqlarni derhal ashkara élan qilishi, shundaqla bu oqughuchilargha adwokat yallash imkaniyiti yaritip bérishi lazim. Shuning bilen birge, misir hökümiti bu oqughuchilarni xitaygha ötküzüp berse bolmaydu, eger qayturup berse, bu oqughuchilarning xitayda qandaq jazagha we qiynaqlargha duch kélidighanliqini tesewwur qilish mumkin emes" déyilidu.

"Insan heqlirini közitish teshkilati" xitay bölümining mes'uli sofi richardson xanim bu munasiwet bilen ziyaritimizni qobul qildi. U "Bu heqtiki xewerlerni körgendin kéyin sizning tunji inkasingiz qandaq boldi?" dep sorighinimizda mundaq dédi: "Biz hemmidinmu bekrek bu kishilerning néme üchün mushundaq bir müshkülatqa giriptar bolup qalghanliqidin endishe qiliwatimiz. Chünki shuningdin xewirimiz barki, ularning hemmisining bolmisimu, köp qismining misirda qanunluq turushi üchün lazim bolidighan inawetlik iqamiti bar idi. Bizni téximu chong endishige giriptar qiliwatqini, misir hökümitining qandaqtur bir shekillerde xitaygha yan tayaq bolup, xitay hökümitining mejburiy yosunda kishilerni qayturup kétishini qanuniy asas bilen temin étishidur. Gerche misir hökümiti 'qachqunlar ehdinamisi' gha eza bolmighan memliket bolsimu, xelq'araliq qanun sistémisi herqachan qayturup bérilse qiynaqqa yaki jazagha uchrash éhtimali bolghan kishilerni qayturup bermeslikni telep qilidu. Eger misir hökümiti bu Uyghurlargha panahliq tilesh shara'iti yaritip bermestin, ularni udulla xitaygha qayturup berse shübhisizki, bu xelq'araliq qanun'gha zor derijide xilapliq qilghanliq bolidu. Shunga biz misir hökümitidin bu Uyghurlarni tézdin qoyuwétishni hemde ularning xitaygha qayturulmasliqigha képillik qilishni telep qilimiz. Shuning bilen birge, tutup turulush jeryanida ularning adwokatliri, a'ile tawabi'atliri hemde birleshken döletler teshkilati qachqunlar aliy kéngishining emeldarlirining ular bilen körüshelishige kapaletlik qilishi lazim. Shundila bu kishilerning kimliki, ularning qandaq telepte ikenliki, shuningdek köp qisim ehwallarda yüz berginidek, ularning gunahsiz dep qoyup bérilishke tégishlik ikenliki ayan bolidu."

Melum bolushiche, misir saqchilirining misirdiki Uyghur oqughuchilarni qolgha élishi hazir dunyadiki nechche onlighan axbarat wasitiliride xewer qiliniwatqan bolup, alaqidar tereplerning hemmisi bu oqughuchilarni xitaygha qayturup bermeslikke chaqiriq qilmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.