Мисирда тутқун қилинған ғайиб уйғурларниң хитайға қайтурулғанлиқи илгири сүрүлмәктә

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018.04.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
muxter-rozi-misirda-ghayib-2.jpg Мисирда ғайиб болған әзһәр оқуғучиси мухтәр рози әпәндиниң қанунлуқ рәсмийәтлири. 2017-Йили сентәбир, мисир.
Мухтәр рози әпәндиниң ханими мәрйәм муһәммәд ханим тәминлигән

Хитайниң мисирдики уйғур оқуғучиларни қайтуруп келиш һәрикити өткән йилниң бешида башланған. Дәсләптә хитай һөкүмәт даирилири уйғур оқуғучиларниң юртида қалған ата-ана, уруқ-туғқанлириға бесим ишлитип, хели зор бир түркүм оқуғучиларни юртиға қайтип кетишкә мәҗбур қилған иди. Өткән йили июлдин башлап, мисир бихәтәрлик тармақлири мисирда қанунлуқ туруватқан, оқуватқан уйғурларни қара-қоюқ тутқун қилишқа башлиған, бу җәрянда уйғурларниң бир қисми түрмиләргә елинған, бир қисми башқа әлләргә қачқан, йәнә бир қисми ғайиб болған иди.

Бултур июлдин буян, мисирда уйғурлар учриған кризисниң һелиһәм давам қиливатқанлиқи мәлум.

Гәрчә, һазирға қәдәр тутқунға учриған уйғурларниң көп қисми қоюп берилип, түркийә вә башқа дөләтләрдә панаһланған болсиму, йәнә аз бир қисим уйғурлар қаһирә вә башқа шәһәрләрдә йәнила әндишә ичидә яшимақта икән. Болупму, тура түрмисидә қизил бәлгә қоюлған 16 уйғурниң һазирғичә һеч қандақ из -дерики йоқ болуп кәлмәктә вә уларниң хитайға тапшурулса ақивитиниң ечинишлиқ болидиғанлиқини пәрәз қилған уйғур җамаити арисида йеқинда бу ғайиб уйғурларниң хитайға елип кетилгәнлики һәққидики ениқсиз учурларму тарқилишқа башлиған.

Бу һәқтә мисирдики бир уйғур ханим, өзиниң мисирда тонуйдиғанлиридин қаһирәдә 3, 4 аилә қалғанлиқини, башқа шәһәрләрдә йәнә бәзи уйғурларниңму һазирғичә тәшвиш ичидә йүрүватқанлиқини, болупму, уларниң тутулған уйғурларниң бәзилириниң хитайға қайтурулғанлиқи һәққидики гәп-сөзләрни аңлап, қайтидин әндишигә патқанлиқини билдүрди.

Мисирдики тутқун башланғанда түркийәгә қечип келивалған әзһәр университетиниң оқуғучилиридин бири, өзиниңму мисирда қалған савақдаш вә достлиридин тутқун қилинғандин кейин қоюп берилмигән бир қисим уйғурларниң хитайға өткүзүп берилгәнликини аңлиғанлиқини, әмма бу һәқтә ениқ мәлумати йоқлуқини билдүрди.

Әзһәр университети оқуғучиси мухтәр розиму бултур 17-июл күни мисир нөвәйби деңиз портида тутуп қелинғандин буян униң из-дерики йоқ икән. Мухтәрниң аяли мәрйәм ханим, истанбулдин радийомизға учур йоллап, йолдиши мухтәр рози қатарлиқ мисирда тутқун қилинип, ғайиб болған уйғур оқуғучиларниң хитайға қайтуруп берилгәнликини аңлиғанлиқини, мухтәр розиниң юрти -маралбешидики тумшуқ шәһири қилип өзгәртилгән, хитай ишләпчиқириш қурулуш армийәси 53-полки җайлашқан пичақсунди базириға елип келингәнлики һәққидә ениқсиз мәлуматқа игә болғанлиқини ейтти. Мәрйәм ханим өзлүкидин юртиға қайтқанлар һәтта бигунаһ болсиму түрмиләргә қамалған йәрдә, ериниң хитайға мәҗбурий қайтурулған тәқдирдә, униң мәңгүлүк қамаққа елиниши һәтта өлүмгә һөкүм қилиниш хәвпидин қаттиқ әндишә қилмақтикән.

Биз бу мәлуматларни дәлилләш үчүн хитайниң қаһирәдики әлчиханиси билән алақиләштуқ.

Улардин җаваб алалмиғандин кейин биз йәнә пичақсунди базарлиқ сақчихана биләнму алақилишип көрдуқ, телефонимиз қарши тәрәптин чәкливетилгәнлики мәлум болди.

Маралбеши наһийәлик сақчиханисидин телефонни алған сақчи хадимдин мухтәр рози қатарлиқ мисирдин қайтуруп келингәнләрниң нәдә икәнликини сориғинимизда, у мухтәр рози қатарлиқ мисирдики оқуғучиларниң қайтуруп келингәнликини инкар қилмиған болсиму, бирақ буниңға даир мәсилиләргә мәхсус бекитилгән орундин җаваб елишимиз керәкликини билдүрүп телефонни қоювәтти.

Әйни вақитта уйғур оқуғучиларниң хитайниң мисир даирилиригә тәсир көрситиши сәвәблик йолсизлиқларға учраватқанлиқи, тутқун қилинған оқуғучиларниң җасарәтлик һалда иҗтимаий таратқуларда учур тарқитиши вә муһаҗирәттики уйғур актиплириниң мәтбуатларда буниңға җиддий инкас қайтуруши нәтиҗисидә, мисирдики уйғурлар вәзийити хәлқаралиқ мәтбуатниң диққитини тартқан мәсилигә айланған иди.

Өткән йили сентәбирдә дуня уйғур қурултийи мәхсус баянат елан қилип, мисир даирилирини мисирда ғайиб болған уйғурларниң ақивитини дәрһал ашкарилашқа чақирған иди.

Дуня уйғур қурултийи баятанида, хитайға қайтурулған уйғурларниң түрмигә ташлинидиғанлиқи, тән җазасиға учрайдиғанлиқи яки из -дерәксиз йоқап кетидиғанлиқини әскәртип, “мисир һөкүмитини хәлқара қанунға әмәл қилишқа, тутуп турулуватқан уйғурларни дәрһал қоюп беришкә капаләтлик қилишқа чақиримиз” дегән.

Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәислиридин бири пәрһат муһәммиди германийәдин зияритимизни қобул қилип, мисир даирилириниң шу қетимқи тутқун һәрикитидә, қолға елинған уйғур оқуғучиларниң көп қисми түрлүк бесимлар билән қоюп беришкә мәҗбур болған болсиму, бирақ һазирғичә, ғайиб қилинған уйғурларниң әһвалини ашкарилимай келиватқан келиватқанлиқини, дуня уйғур қурултийи вә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириниң давамлиқ мисир даирилиридин, бу ғайиб болған уйғурларниң ақивитини сүрүштә қилишни тохтатмайдиғанлиқини әскәртти.

Илгири радийомизға мисирдики уйғур оқуғучилар йәткүзгән мәлуматлардин, мисир даирилири тәрипидин тура түрмисигә қамалған уйғур оқуғучиларниң йешил, сериқ, қизил дәп үч рәң бойичә категорийәгә айрилғанлиқи, булардин ахирқи гуруппиға, йәни қизил рәңлик гуруппиға мәнсуп 16 уйғур оқуғучиниң 2017-йили, 1-сентәбирдин башлап ғайиб болғанлиқи мәлум болған иди.

Мисирдики кишилик һоқуқ адвокати иззәт ғәний мәтбуатларға бу һәқтә бәргән учурлирида, 16 ғайиб уйғурниң қатарида абдуғупур әһмәд, елясҗан рахман, ширәли ширзат, нурмәмәт обул, шәһидулла җалалидин, абдувәли, османҗан, мәһмуд, адил һашим, абдурәқиб, әкбәр осман, абдуезиз, осман, абдуғупур, мәһмуд һаҗи қатарлиқ исимларни тәмин әткән.

Мисир һөкүмитиниң һәрикити хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаттиқ тәнқидигә учриған болсиму, бирақ мисир һөкүмити вә яки хитай даирилири һазирға қәдәр қанчә уйғур оқуғучиниң тутқун қилинғанлиқи, улардин қанчисиниң хитайға өткүзүп берилгән яки берилмигәнликигә даир һечқандақ мәлумат елан қилип бақмиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.