Misirdin qachqan Uyghurlarning dawamliq tutuluwatqanliqi melum bolmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2018.04.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
misirda-uyghur-visa.jpg Misirdiki melum Uyghur oqughuchining pasportidiki misir wizisi.
Social Media

Misirda turuwatqan Uyghurlarning inkas qilishiche, misir saqchilirining “Qanunsiz turuwatqan chet'elliklerni tekshürüsh” namidiki axturushliri dawam qilmaqta iken.

Igilishimizche, qollirida xitay elchixanisidin bérilgen “Kök pasport” bilen qalghan Uyghurlar tutulup qélishtin saqlinish üchün qéchip yürüsh mejburiyitide qalghan. Yoshurunup yürgenler arisida ayallar we yéshi kichik balilarningmu barliqi melum. Ular misirdin bashqa döletlerge kétishke amalsiz qalghachqa, teshwish ichide kün ötküzmekte iken.

Misirda qep qalghan Uyghurlarning ötken yili yazdin buyan bu xil endishidin téxiche qutulalmighanliqi melum bolmaqta. Misir saqchiliri teripidin tutup kétilgendin kéyin hazirghiche xewiri bolmaywatqan Uyghurlarmu bar bolup, bu heqte bultur yazdiki tutqundin qéchip yawropagha kéliwalghan reyhan xanim anglighanlirini bayan qildi. Uning misirdiki tonushliridin anglishiche, qahirede yéqinda yene bir Uyghur türkiyege méngish sepiride qahire ayrodromida misir saqchiliri teripidin tosup qélin'ghan we shundin kéyin iz-dériki bolmighan. Halbuki, u tutulghuchining ismi we kimliki heqqide éniq uchur bilmeydighanliqini bildürdi.

Biz bu yip uchigha asasen misirda qalghan Uyghurlar bilen alaqilishishke tirishtuq. Ismini ashkarilashni xalimaydighan bir Uyghur oqughuchi özining ikki heptiler ilgiri yene bir Uyghur balining qahire ayrodromida tosup qilin'ghanliqini anglighanliqini yetküzdi.

Bu Uyghur oqughuchining bildürüshiche, qahire ayrodromida tutulghan Uyghurning ismi dilshat hapiz bolup, bu yil 21 yashta iken. Bu bala buningdin ikki yillar awwal qumuldin misirgha oqushqa kelgen iken. Uning qaysi küni tutup qélin'ghanliqi heqqide éniq melumat yoq. Radiyomizgha uchur bergen mezkur Uyghur oqughuchi éqip yürgen geplerdin bu weqege ikki heptidin ashqan bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Bultur yazdiki tutqunda misir da'iriliri bu herikitini “Misirda qanunsiz turuwatqanlarni tazilash” dep körsetken bolsimu, emma qara-qoyuq tutulup tura türmisige tashlan'ghan 100 ge yéqin Uyghurning hemmisiningla misirda qanunluq turush resmiyetlirining toluq ikenliki melum. Bularning beziliri qoyuwétilgen bolsimu, 16 nepirining hazirghiche iz-dériki yoq. Ularning xitaygha qayturulghanliqi heqqidiki teshwishlik uchurlar hazirmu misirda qéchip yürüwatqan Uyghurlarning endishisini kücheytkenliki melum. Shu sewebtin bolsa kérek, hetta qahire ayrodromida tutulghan dilshat hapizni tonuydighanlarmu u heqqide melumat bérishtin özini qachurmaqta. Nam-sheripini ashkarilimasliq, hetta awazinimu anglatmasliq sherti bilen melumat bergen bir Uyghurning sözlep bérishiche, dilshat hapiz ikki yillar awwal qumuldin oqushqa kelgen, bashta erebche öginip yéqinda ezher uniwérsitétigha tizimlatqan. Ezherning jawabini saqlawatqan dilshat hapizning iqamitining waqti toshup qalghanliqi üchün u yéqinda türkiyege chiqip kétishning yollirini izdigen. Axiri bir ereb arqiliq iqamet qeghizini qoligha alghan bolsimu, lékin iqametke misir da'iriliri ikki hepte ichide chégradin chiqishi shert dégen tamgha bésiwetken iken. Gerche dilshat misirdin ayrilish üchün seperge atlan'ghan bolsimu, uchurlarda déyilgendek qahire ayrodromida tosup qélin'ghan we shundin buyan iz-dériki bolmighan.

Bu heqte uchur bergüchining tekitlishiche, dilshatni tonuydighan bir qanche Uyghur uning izdek -soriqini qilip saqchixanilargha barghan, hetta adwokat tutup sürüshte qilghan. Emma ular dilshat heqqide héch qandaq jawab alalmighan. Dilshatni tonuydighan we uning iz-dérikini qiliwatqan Uyghurlar birdek uning xitaygha qayturuwétilip, bihude éghir jazagha uchrishidin endishe qilmaqta iken.

Xitay da'irilirining misirni öz ichige alghan chet'eldiki Uyghurlargha dawamliq parakendichilik sélishni toxtatmighanliqi heqqide uchurlargha ige bolup kéliwatqanliqini bildürgen merkizi washin'gtondiki xelq'ara Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim ziyaritimizni qobul qildi. U, misirdiki Uyghurlarning dawamliq türde teqib astigha éliniwatqanliqidin xewiri barliqini, buning delilining biri xitay elchixanisining peqet xitayghila qaytip kétishke ruxset qilinidighan “Kök pasport” bérip, ularni qayturup kétishke urunuwatqanliqini ilgiri sürdi. U yene misir da'iriliriningmu xitaygha masliship, misirda turuwatqan Uyghurlarni qaytidin tekshürüshni kücheytishi bilen bultur yazdiki tragédiyening qaytilinidighanliqidek bir weziyetning meydan'gha kéliwatqanliqini bildürdi. U yene Uyghurlarning ehwali pütün dunyagha ashkara boluwatqan bir peytte misir da'irilirining misrada oquwatqan Uyghur oqughuchilarni xitaygha qayturup bermekchi bolushi “Her qandaq bir qanun yaki insan heqliri pirinsipigha xilap bir qilmish, insaniyetning exlaqiy mizanlirigha yat bir hadise shundaqla dunya jama'etchilikining küchlük tenqidini qozghashqa tégishlik bir mesile,” dep eyiblidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.