Mutexessisler: pakistanning sh t i h küchlirini pütünley tazilap bolghanliqi gumanliq

Muxbirimiz erkin
2015-09-07
Share
pakistan-xitay-hawa-maniwer.jpg Pakistan déngiz armiyisi manéwir qiliwatqan körünüsh. 2015-Yili 6-séntebir, karachi.
AFP

Yekshenbe küni bashlan'ghan pakistan-xitay herbiy manéwiri ikki döletning yéqinqi 4 yil ichidiki 4‏-qétimliq herbiy manéwiri. 3‏-Qétimlqi herbiy manéwir 2014-yili 5‏-ayda apakistanning penjap ölkisida ötküzülgen.

2‏-Qétimliq herbiy manéwir 2013‏-yili Uyghur aptonom rayonida élip bérilghan idi.

Lékin pakistan bilen xitay herbiy terep yekshenbe küni bashlan'ghan herbiy manéwirning qeyerde ötküzülgenlikini élan qilmidi. Manéwirgha ikki terep küreshchi, bombardimanchi we aldin'ala ségnal bérish ayripilanlirini qatnashturghan.

Türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizining mutexessisi erkin ekrem, pakistan-xitay bu xil manéwirlarni térrorluqqa qarshi hemkarliq, dep chüshendürsimu, biraq u, sherqiy türkistan islam herikitige oxshash partizanliq heriketlerge taqabil turushtin halqip ketkenlikini bildürdi.

Erkin ekrem: xitay 2002‏-yili 1‏-qétim chet'eller bilen herbiy manéwir élip bardi, qirghizistanda. U waqitta térrorluqqa qarshi herbiy manéwir dése bolatti. Kéyinki 4-5 yilda rusiye bilen, pakistan bilen qilghan herbiy manéwir, yalghuzla sh t i h ge oxshash teshkilatlargha qarita emes, dep oylaymen.

Chünki, ishletken qoral-yaraqlirining sewiyesi ösüp ketti. U yalghuz kichik guruppilargha qarshi jeng emes, tanka, ayropilani bolghan resmiy küchke qarshi herbiy manéwir élip bériwatqanliqini köriwatimiz.

Démek, manéwir bu yerde noqul térrorluqqa emes, bezi döletlerge qarshi tedbir élish, dégen bir ségnalni bériwatidu.

Muxbir: normalda, térrorluqqa qarshi küreshke yinik qorallar, shundaq qorallan'ghan alahide qisimlar sélinidu. Biraq ularning manéwirda ishletken qorali muntizim, keng kölemlik qirghuchi qorallar, shundaq dések bolamdu?

Erkin ekrem: toghra, chünki térrorluqqa qarshi jeng esli partizanliq jeng u. Hazirqi élip bériwatqan manéwirlarda bir muntizimliq bar. Térrorluqqa qarshi bashqa bir xil urush istili, hazirqi élip bériwatqan manéwirlarning istili bashqa, u oxshimaydu. Shuninggha uning nishanimu bashqa, dep oylisaq bolidu.

Muxbir: nishani, dégen waqtimizda kimni nishan qilidu bular? nishan kim bolidu, pakistan bilen xitay manéwir ötküzse? altérnatip nishan kim?

Erkin ekrem: altérnatip nishan hindistan bolidu. Emma buni héchbir zaman ochuq hindistan'gha qarita qiliwatimiz, démeydu. Lékin hindistan armiyesi, qomandanliri bizge qarita qiliwatidu, dep oylaydu. Shunga, yéqinqi zamanda hindistan armiyesi bir pikirni otturigha qoyiwatidu, yeni oxshash bir waqitta ikki septe jeng qilish pikiri.

Bir septe xitay bilen, yene bir septe pakistan bilen bilen urush qilidighan. Meyli xitay ochuq désun yaki démisun, emma bu manéwir hindistanni choqum bi'aram qilidu. Ikkinchisi, afghanistan we pakistandiki islami küchler birge heriket qilip qalsichu!

El-qa'ide, taliban we hetta islam döliti eger ottura asiyada heriket qilip qalsichu! bulargha qaritamu mushundaq bir manéwir élip bérish zörür, dep oylighan bolsa kérek.

Muxbir: ötken hepte pakistan prézidénti béyjinggha bérip, shi jinping bilen körüshkende sh t i h ning héchqandaq adimi qalmidi, biz pak-pakiz taziliwettuq, dédi. Xitay dawamliq pakistanda sh t i h küchlirining barliqini dep kelgen. Pakistanmu biz xitay bilen hemkarliship ularni yoqitimiz, dep dawrang salghan. Heqiqeten, sh t s h ning héchqandaq adimi qalmighandimu pakistanda?

Erkin ekrem: pakistandiki sh t küchliri tamamen yoq qilindi, dégen gepke ishenmek bir az tes. Chünki, pakistannimu bilimiz, Uyghurlar bolsun, özbékler bolsun, yaki bashqa musulman küchler bolsun, ularni qollawatqan pakistanliqmu bar.

Yeni afghanistan bilen pakistan arisidiki rayonda ularni qollaydighanlar bolmisa, alliqachan ularni pakizilep bolatti. Emma pakistan eskiri küchliri men dégen bu rayonlarni undaq kontrol qilip kételmidi.

Yügrep bésip kelgen bilen ular ketkendin kéyin, u rayon yene shu rayonning xelqighe qélip, xilmu-xil islami küchler yene shu yerde dawamliq yashawatidu. Shunga, u héliqi yüzde-yüz pakiziliwettuq, dégen gep bir az gumanliq, dep oylaymen.

Emma pakistan jumhur re'isi néme üchün bundaq gepni dédi, dégen waqitta xitaygha yaxshichaq bolush, uninggha wede bérishni meqset qilghan, dep qaraymen. Xitaymu bilidu u rayonni yüzde-yüz pakize qilghili bolmaydighanliqini.

Muxbir: pakistanchu, u némanchila bundaq yéqinliship kétidu xitay bilen? u dunyada yalghuz qalghanliqi üchün charisiz méngiwatqan istératigiyemu bu yaki bashqa bir sewebi barmu buning?

Erkin ekrem: pakistan soghuq munasiwetler urushi dewride amérika bilen yéqin munasiwet qurghan. U waqitta hindistan sowétler ittipaqi bilen yéqin idi. Sowétler ittipaqi afghanistan'gha hujum qilghanda amérika, se'udi erebistan, xitay bir qanche dölet birge pakistanda mujahidlarni terbiyilesh bir pilanini qurup chiqti.

Mundaq dégende pakistan u chaghda hem xitay bilen, hem gherb bilen yéqin idi. Lékin 11‏-séntebir weqesidin kéyin yaxshi netije élinmidi. Shuning bilen pakistanning istératigiylik étibari chüshiwatidu.

Shuning bilen birge, pakistanning ichki qismidiki mesililer, mesilen, jem'iyet xaraktérlik mesililer, siyasiy mesililer, mesilen, partiyeler arisidiki urush-jideller, rayon xaraktérlik mesililer, iqtisadi mesililer tüpeyli pakistanning xelq'ara étibari téximu azaydi.

Bundaq ehwalda u xitay bilen téximu ching munasiwet qurmisa bolmaydu. Shunga, pakistan xitaygha béqiniwatidu, xitaymu pakistan'gha ehmiyet bériwatidu. Emma pakistan jem'iyiti Uyghurlar tüpeyli uning bu siyasitini chin dilidin qollimisimu, lékin döletning menpe'eti 1‏-orunda bolghachqa xitay bilen yéqinchiliq siyasiti dawam qiliwatidu.

Xitay pakistanning eng asasliq qoral-yaraq teminligüchisi. Nöwette, pakistan bilen xitay bezi qorallarni mesilen, xitayning köp xil iqtidarliq j-17 belgilik küreshchi ayropilanini ortaq ishlepchiqiriwatidu.

Bezi xewerlerde ashkarilishiche, pakistan yene xitayning j-10 belgilik küreshchi ayropilanini ortaq ishlepchiqirishni pilanlimaqtiken. "Iqtisad waqti géziti"ning ashkarilishiche, xitay hawa armiyesining qoral-yaraq mutexessisi fu chyenshaw shinxu'a agéntliqigha bergen uchurida, j-10 belgilik ayropilanning tunji bolup pakistan'gha sétip bérilidighanliqini bildurgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet