Виладимир путин: “қазақларниң һечқачан дөләтчилики болмиған”

Мухбиримиз үмидвар
2014.09.18
ukraina-qirim-rusiye-putin.jpg Қирим хәлқиниң 96 пирсәнти украинадин айрилип чиқип, русийәгә қошулушқа аваз қошқандин кейин, путин қатарлиқ әмәлдарлар қол бириктүрүп тәбриклиди. 2014-Йили 18-март, москва.
AFP

Бу йил 3-айда қиримниң русийә тәрипидин қошувелинишидин кейин, шәрқий украинадики рус тиллиқ пуқраларниң украинадин айрилип, русийәгә қошулуп кетиш һәрикәтлири үзлүксиз күчийип, ахири бу районда русийәпәрәс қораллиқ күчләр билән украина қошунлири арисида уруш партлиған иди.

Ғәрб дөләтлири изчил түрдә русийәни қиримни қошувалғанлиқи вә шәрқий украинадики русийәпәрәс күчләрниң қаршилиқ һәрикитини қорал-ярақ вә адәм күчи билән тәминлигәнликини әйибләп кәлди. Украина кризиси һәл болмай, җиддийлишиватқан бу күнләрдә русийә президенти владимир путинниң “қазақларниң һечқачан дөләтчилики болмиғанлиқи” һәққидә ейтқан сөзлири қазақистан җамаәтчиликидә күчлүк инкас қозғимақта.

Русийә президенти владимир путин 29-авғуст күни, “пүтүн русийә яшлири мунбири”дә бир қиз оқуғучиниң соалиға җаваб бәргәндә нурсултан назарбайефни тилға елип, униңға юқири баһа бериш билән биргә униң һечқачан дөләт болмиған қазақистан туприқида дөләт қурғанлиқини тәкитлигән. Путин; “у йеганә ишни әмәлгә ашурди, йәни у һечқачан дөләт болмиған земинда дөләт қурди. Қазақларниң һечқачан дөләтчилики болмиған иди, уни у қурди, бу мәнидин алғанда у сабиқ совет тупрақлири үчүнла әмәс, бәлки қазақистан үчүнму йеганә адәм” дегән.

Қазақистан анализчилири арисида президент путинниң “қазақларниң һечқачан дөләтчилики болмиғанлиқи”ни тәкитлишигә қарита түрлүк көз қарашлар вә баһалар мәйданға чиқмақта.

Русийәниң “правда.Ру” тори бу һәқтә изаһат берип, қазақистандики көплигән анализчиларниң путинниң бу сөзиниң униң қазақистанниң шималини, йәни асаслиқи рус тиллиқ аһалиләр яшайдиған җайларни худди қирим синарийәсигә охшаш “русийәгә қошувелиш” ойи барлиқини көрситиду дәп, тәһлил қилишқанлиқини язди. Қазақистан анализчиси досим сатбайев “правда.Ру” ниң зияритини қобул қилғанда нөвәттә қазақистан җамаитидә “русийәниң империйә пиланидин қорқуш кәйпияти мәвҗутлуқи”ни шәрһлиди.

Қазақистандики туран университетиниң профессори, тарихшунас абләт камалофниң ейтишичә, бир қисим көзәткүчиләр путинниң бу сөзни пәқәт 1991-йили мустәқил қазақистан җумһурийити қурулушини чегра қилип ейтқанлиқини пәрәз қилса, йәнә бәзиләр путинниң мәзкур сөзиниң омумий қазақ тарихиға қаритилғанлиқини тәкитлимәктә.

Доктор абләт камалофниң шәхсий қариши шуки, қазақистан тарихи сабиқ совет иттипақи дәвридила москва тәрипидин йезилған. Русийәдәк чоң бир дөләтниң рәһбири, униң үстигә совет иттипақи дәвридә хизмәт қилған путинниң қазақистанниң тарихи бойичә чүшәнчигә игә болмай қелиши мумкин әмәс. У, тарих һәққидә сөзлигәндә һеч болмиғанда тәтқиқат нуқтисидин болмисиму, әмма мәлум дәриҗидә мәлуматқа игә болуши керәк. Шуңа униң бу сөзи тасадипий ейтилмиған болуши мумкин.

Қазақларниң “дөләт қурмиғанлиқи” пикри илгириму русийәниң атақлиқ сиясийонлиридин, русийә думасиниң сабиқ муавин рәиси, әркин демократлар партийәсиниң рәһбири владимир жроновский тәрипидинму оттуриға чиқирилған иди. У, “қазақистан дәйдиған дөләт болмиған һәм болмаслиқи керәк” дегән, бу сөзму қазақистанда наразилиқ пәйда қилған иди. Б б с агентлиқиниң хәвәр қилишичә, русийәниң дөләт президенти болған владимир путинниң бу қетим ейтқан мундақ сөзи жроновскийниң ашу сөзигә мас келип қалғанлиқи үчүн қазақистандики күчлүк инкасларға сәвәб болған.

Әмма, қазақларниң илгири дөлити болмиғанлиқиға аит сөз президент нурсултан назарбайеф тәрипидинму оттуриға қоюлған. Азадлиқ радиосиниң хәвәр қилишичә, қазақистан президенти назарбайеф өзи 2011-йили, июлда алмата областидики бир паалийәттә “һечқачан қазақ дөлити болмиған һәм чеграсиму болмиған иди, қазақлар һечқачан өз ихтияри бойичә өзлириниң пайтәхтини қурмиған иди” дегәндәк сөзләрни қилғандин кейин қазақистан җәмийитидә ғулғула қозғилип кәткән иди.

Президент путин өзиниң юқириқи сөзини ейтиш билән биргә, назарбайефқа юқири баһа бәргән: у: “назарбайеф наһайити билимлик рәһбәр, бәлки сабиқ совет тупрақлиридики әң билимлик рәһбәрдур. У һечқачан өз хәлқиниң ирадисигә қарши турмиди, у хәлқниң немини күтидиғанлиқини инчикә һес қилиду” дегән, шуниңдәк йәнә һазир тәкитләватқан “явро-асия иттипақи” идийисини назарбайеф алди билән оттуриға қойғанлиқини етирап қилидиғанлиқини әскәрткән.

Путинниң “қазақларниң һечқачан дөләтчилики болмиған” дегән сөзигә нарази болған қазақистан актиплири путин вә назарбайефқа, қазақ тарихини өгиниши үчүн 1943-йили қазақ вә рус тарихчилири бирлишип язған “қазақистан с с р тарихи” вә кейин йезилған 19-әсирдики қазақ батури кеңсар қасимофниң русларға қарши қозғилаң тарихиға аит китабни әвәтип бәргән.

Абләт камалофниң ейтишичә, қазақ тарихчилириниң қазақ тарихи қариши путиндин пәрқлиқтур. Уларниң қаришичә, қазақлар мәркизий асияда қәдимдин тартип өзиниң дөләтчилик әнәнисигә игә болған хәлқ. Кейинки оттура әсирләрдә қазақ ханлиқи қурулған болса, 18-әсирдә абләй хан пүтүн қазақларниң үч йүзини бирликкә кәлтүргән. 1917-1920-Йиллири арисида қазақ милләтпәрвәрлири алаш орда һөкүмитини қурған болуп, бу мустәқил қазақистан җумһурийитиниң асасидур. Һазир қазақистанниң тарих қариши билән совет дәвридики қарашларда пәрқләр мәвҗут.

Путиниң бу сөзидин кейин, нурсултан назарбайефниң керәк болса таможна иттипақидин чиқип кетиши мумкинликини әскәрткәнлики хәвәр қилинди. Қазақистанниң “хәвәр” агентлиқи назарбайефниң “астана һечқачан қазақистанниң мустәқиллиқиғә тәһдит салған тәшкилат тәркибидә болмайду” дегән сөзини нәқил кәлтүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.