Хитайда ғайәт зор сандики уйғурлар вә башқа милләтләр мәҗбурий «қайта тәрбийиләш» кә дуч кәлмәктә (1)

Мухбиримиз әзиз
2018-08-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Хитай инсан һәқлири һимайичилири» тәшкилатиниң торбетидә елан қилинған «хитайда ғайәт зор сандики уйғурлар вә башқа милләтләр мәҗбурий ‹қайта тәрбийиләш' кә дуч кәлмәктә» намлиқ доклат. 2018-Йили 3-авғуст.
«Хитай инсан һәқлири һимайичилири» тәшкилатиниң торбетидә елан қилинған «хитайда ғайәт зор сандики уйғурлар вә башқа милләтләр мәҗбурий ‹қайта тәрбийиләш' кә дуч кәлмәктә» намлиқ доклат. 2018-Йили 3-авғуст.
nchrd.org

Уйғурлар дияридики қанунсиз тутқун вә әркинлик һәқлириниң дәпсәндә болуши

Әслий доклат илависи: 2018-йили 10-вә 13-авғуст күнлири бирләшкән дөләтләр тәшкилати қармиқидики «ирқий кәмситишни түгитиш комитети» (CERD) хитай һөкүмитиниң «барлиқ шәкилләрдики ирқий кәмситишни аяғлаштуруш хәлқара әһдинамиси» ни иҗра қилиш әһвалиға қарап чиқиду. Хитай һөкүмити 1981-йили бу әһдинамигә имза қоюп, иҗра қилишқа башлиған иди. Төвәндики мәлуматлар «хитай инсан һәқлири һимайичилири» тәшкилати вә униң билән шериклик мунасивитидики һөкүмәтсиз тәшкилат болған «һоқуқ баравәрлики тәшкилати» йеқинда «ирқий кәмситишни түгитиш комитети» ға йоллиған доклат асасида тәйярланған. Униңда қанунсиз тутқун һәрикәтлири, җүмлидин «қайта тәрбийиләш» лагерлиридики уйғурлар вә башқа милләтләргә даир әндишиләр, шуниңдәк хитай һөкүмитиниң мәзкур әһдинаминиң 5-мадда (а)(б)(д) түрлиригә хилаплиқ қиливатқанлиқи алаһидә гәвдиләндүрүлгән. 

2018-Йили июн ейида уйғурлар дияридики аһалиләрдин, болупму уйғурлардин қолға елинип «қайта тәрбийиләш» лагерлириға соланғанлар яки «әсәбийликни түгитиш» вә идийә өзгәртиш мәқситидә күндүзлүк, кәчлик «өгиниш курслири» ға мәҗбурий қатнаштуриливатқанларниң омумий сани икки милйондин үч милйонға қәдәр болмақта. Һөкүмәтсиз тәшкилатлардин болған «хитай инсан һәқлири һимайичилири» тәшкилати вә «һоқуқ баравәрлики тәшкилати» ниң зиярити вә игә болған мәлуматлири бу нуқтини алға сүриду.

Тәкшүрүшимизчә, тарим вадисидики йеза-қишлақлардин 660 миң уйғур қолға елинған вә «қайта тәрбийиләш» лагерлириға соланған. Шуниң билән биргә бир милйон үч йүз миңчә киши мәҗбурий йосунда өз йезилирида яки наһийә базарлирида күндүзлүк яки кәчлик өгиниш курслириға қатнашмақта. Демәк, тарим вадисидики йеза-қишлақлардин икки милйончә уйғур мушу икки хил «қайта тәрбийиләш» өгинишигә бәнд қилинған. Пүтүн уйғурлар дияри бойичә һесаблиғанда, җүмлидин башқа милләтләр вә шәһәр аһалисини қошқанда бу санниң техиму зор болуши ениқ.

Нөвәттә «қайта тәрбийиләш» лагерлиридики тутқунларниң сани илгири елан қилинғандинму көптәк қилиду. Йәнә келип, «очуқ тәрбийиләш мәктипи» дәп мәлум болуватқан күндүзлүк яки кәчлик «өгиниш курслири» ға мәҗбурий йосунда қатнаватқан кишиләрниң тәхминән сани һәққидиму һазирға қәдәр көп учур йоқ. 

Һәр икки хил «қайта тәрбийиләш» васитиси бирдәк хитай қанун системисиниң сиртида иҗра болмақта. Уйғурлар дияридики һөкүмәт хизмәтчилири вә сақчилар һечқандақ сот яки қануний тәртипләрдин мустәсна йосунда мушундақ тутқун буйруқлирини чүшүрмәктә вә уни иҗра қилмақта, шуниң билән биллә кишиләрниң әркин һәқ-һоқуқлирини чәклимәктә. Һәр икки хил «қайта тәрбийиләш» лагерида омумән тутуп туруш вақти яки өгинишкә қатнишиш вақти һәққидә ениқ бәлгилимә йоқ. Бу «қайта тәрбийиләш» лагерлирини башқуруш җәрянида даириләр қанунсизлиқта учиға чиққан шәкилләрдә кишиләрни қолға елиш вә ғайәт зор сандики пуқраларни әркинликтин мәһрум қалдуруш билән мәшғул болмақта. Болупму уйғурлар һәмишә асаслиқ нишан болуватиду. Бәзидә мәҗбурий шәкилдики ғайиб қиливетиш, қийнақ яки башқа инсан һәқлири дәпсәндичиликиму көрүлүватиду.

Хитай һөкүмитиниң уйғурлар диярида аз санлиқ милләтләрни (уларниң көпинчиси мусулман) мушундақ ғайәт зор санда тутқун қилиши һәмдә юқирида ейтилған икки хил «қайта тәрбийиләш лагерлири» ға бәнд қилиши рошән һалда уларни өзлириниң диний етиқадидин ваз кечишкә, хитай һөкүмитигә вә хитай компартийисигә болған садақитини билдүрүшкә мәҗбурлаш, шуниңдәк башқиларға хитай һөкүмитиниң тәбиридики «террорлуқ, бөлгүнчилик вә әсәбийлик» қилмишлириниң қандақ болидиғанлиқини көрситип қоюшни мәқсәт қилған. 

Уйғурлар дияридики даириләр уйғурларниң инсан һәқлирини мушундақ зор көләмдә дәпсәндә қилиштики сиясий әндизигә тирәк қилиш үчүн 2017-йили апрелда «ш у а р ниң әсәбийликкә қарши туруш низами» ни оттуриға чиқарди. Бу хитайдики террорлуқ тәһдити дәп қаралған һадисиләрни әсәбийликкә бағлап зәрбә беришни асас қилған тунҗи мукәммәл низамнамәдур. Бу низамнамигә асасән «һалал» мәһсулатқа четишлиқ болғанлар, узун сақал қойғанлар, пәрәнҗә артқанлар, балилириға «ислами мәнидики» исимларни қойғанлар, һөкүмәтниң радио яки телевизийә программилирини байқут қилғанлар, ислами йемәк-ичмәк чәклимилирини бикар қилишқа қарши чиққанларни «қайта тәрбийиләш» лагерлириға солашқа яки мәҗбурий йосунда идийә өзгәртиш курслириға қатнаштурушқа болиду. Мана мушу низамниң сиясий җәһәттә тирәк болуши билән уйғур вә башқа милләтләрниң лагерларға қамилиши вә ғайиб болуши, шуниңдәк «қайта тәрбийә елиши» яки «өзгириши» вуҗудқа чиқмақта. 

Зиярәт вә мәлумат топлаш

2017-Йили июл ейидин 2018-йили июн ейиғичә биз җәнубий уйғурлар дияридики қәшқәр вилайитигә қарашлиқ бирнәччә наһийидики йеза-қишлақлардин нәччә онлиған уйғурни зиярәт қилдуқ. Зиярәт обйектлири хитай даирилириниң өч елишидин әнсиригәнлики үчүн бирдәк өз намини ашкарилашни халимиди.

Биз зиярәт қилған бу кишиләр бирдәк өзлири туруватқан йеза яки наһийә базарлириниң адәм һәйран қалғудәк һалда чөлдәрәп қалғанлиқини, буниң «аз санлиқ милләтләр» ни «қайта тәрбийиләш» кә соливалғанлиқниң нәтиҗиси икәнликини билдүрди.

«Бизниң йезида оғул балилар қалмиди, десәмму болиду.»

«Йезимизда әр кишиләр асасән қалмиди. Әмгәк қилғудәк адәмму қалмиди. Әмгәк қилалиғудәк әр затиниң һәммиси 'тәрбийиләш‹ тә яки түрмидә.»

«Қурамиға йәткәнләрниң һәммисила тәрбийиләш вә өгинишкә бериши лазимғу, дәймән.»

«Һәммила өйдин бир-икки адәмни тутқан яки 'өгиниш‹ кә елип кәткән әһвал бар.»

Бир уйғур аял мундақ дегән: «бизниң йезида икки миң нопус бар. Мөлчиримчә, уларниң икки йүзи наһийилик тәрбийиләш мәркизидә. Бу сан йезилиқ вә кәнт дәриҗилик тәрбийиләш мәркизидә оқуватқанларни өз ичигә алмайду. Йеза базирида өгиниш курслири бар, бәзиләр әтигәндә мушу курсларға бериши шәрт. Кәнтимиздиму өгиниш курслири бар. Анам мушу курсқа беришқа мәҗбур. Өгиништә хитайчә тил вә хитайниң қанунлирини өгинимиз. Анам һәр ахшими йәттә йеримдин тоққуз йеримғичә мушу курсқа бериши лазим. Аңлисам 15 яштин 60 яшқичә болғанларниң һәммиси ашундақ курсларға бериши лазим, дәйдиған сиясәт бар охшайду. Наһийә дәриҗилик тәрбийиләш лагерлиридики кишиләрдин башқа, йеза вә кәнтләрдики өгиниш курслириға қатнишиватқан кишиләрниң санини һечким билмәйду.»

Уйғурлар диярида 20 йил тиҗарәт қилған бир хитай содигәр исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән бизгә мундақ деди: «пүткүл җәнубий уйғурлар дияридики һәммила йезида яшлар вә оттура яшлиқ кишиләр қалмиди. Уларниң һәммиси 'қайта тәрбийиләш‹ курслирида. Пәқәт қери-чүри вә қулиқи юмшақ кишиләрла көзгә челиқиду.» 

Төвәндики җәдвәлдә көрситилгини биз сәккиз нәпәр уйғур билән сөһбәтлишиш арқилиқ игә болған мәлуматлар. Уларниң аилиси қәшқәр вилайитидики охшаш болмиған сәккиз йезида. Зиярәткә асасланғанда, һәр бир йезида 1500 дин үч миңғичә нопус бар икән. 2017-Йилиниң оттурисидин 2018-йилиниң оттурисиғичә һәрбирйезидин «қайта тәрбийиләш» лагериға елип кетилгәнләр 200 дин 500 гә қәдәр болған.

Бу йезиларда қайта тәрбийиләш лагерлириға қамалғанларниң нисбити пүткүл йеза нопусиниң сәккиз пирсәнтидин йигирмә пирсәнтигичә болған. Бу оттура һесаб билән болғанда 12.8 Пирсәнткә тоғра келиду.

Униңдин башқа зиярәт обйектлиридин 7-вә 8-киши өз йезилиридики мәҗбурий болған күндүзлүк яки кәчлик өгиниш курслириға қатнишиватқанларниң санини ениқ қилип 800 вә 300 деди. Шундақ болғанда бу айрим-айрим һалда шу йеза нопусиниң 40 пирсәнти вә 20 пирсәнтигә тоғра келиду. Һалбуки, башқа зиярәт обйектлири асасән һәммила өйдин аз дегәндиму бир адәм күндүзлүк яки кәчлик курсларға қатнишишқа мәҗбур, деди. Зиярәт обйектлириниң ейтишичә, бу райондики йезиларда 300 дин 600 гичә аилә бар икән. Әгәр һәр бир аилидин бир адәм мушу хилдики идийә өзгәртиш курслириға қатнишишқа мәҗбурлиниватқан болса у һалда бу йезилардин аз дегәндиму үч йүздин алтә йүзгичә адәм, яки һәр бир йезидин оттура һесаб билән 450 киши мушу хилдики күндүзлүк яки кәчлик курсларға қатнишиватқан болиду.

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт