Хитайда ғайәт зор сандики уйғурлар вә башқа милләтләр мәҗбурий «қайта тәрбийиләш» кә дуч кәлмәктә (2)

Мухбиримиз әзиз
2018-08-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Хитай инсан һәқлири һимайичилири» тәшкилатиниң торбетидә елан қилинған «хитайда ғайәт зор сандики уйғурлар вә башқа милләтләр мәҗбурий ‹қайта тәрбийиләш' кә дуч кәлмәктә» намлиқ доклат. 2018-Йили 3-авғуст.
«Хитай инсан һәқлири һимайичилири» тәшкилатиниң торбетидә елан қилинған «хитайда ғайәт зор сандики уйғурлар вә башқа милләтләр мәҗбурий ‹қайта тәрбийиләш' кә дуч кәлмәктә» намлиқ доклат. 2018-Йили 3-авғуст.
nchrd.org

Әркин асия радийоси елависи: Тинч шәкилдә инсан һәқлири үчүн күрәш қилишни нишан қилған һөкүмәтсиз тәшкилатлардин «хитай инсан һәқлири һемайичилири» йеқинда нәқ мәйдан тәкшүрүшлири асасида бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға мәхсус доклат сунған. Бу доклатта уйғурлар дияридики «тәрбийәләш мәркизи» намида мәвҗут болуватқан лагерларға қамалған вә мәҗбурий шәкилдики өгиниш курслириға қатнишиватқан уйғурларниң саниниң аллиқачан үч милйондин ешип кәткәнлики санлиқ мәлуматлар вә һөҗҗәтләр асасида баян қилинған. Биз бу мунасивәт билән мәзкур доклатни толуқ тәрҗимә қилип аңлиғучилиримиз диққитигә сундуқ. Доклатниң мәзмуни пүтүнләй әсли текисткә садиқ болуш асасида тәйярланди.

Тарим вадисидики йеза нопусиниң аз дегәндиму 30 пирсәнти қанунсиз давам қиливатқан «қайта тәрбийәләш» тә

Биз 2018-йилиниң оттурилири қәшқәр вә пүткүл тарим вадисидики йеза аһалисидин «әсәбийликни түгитиш» лагерлириға соланғанлар яки мәҗбурий болған «қайта тәрбийәләш» курслириға қатнишиватқанларниң омуми санини идитлап чиқтуқ. Бу қетимлиқ идитлашта қәшқәр йезилиридики зиярәт обектилиридин кәлгән чәклик мәлуматлар, уйғурлар дияридики юқури дәриҗилик әмәлдарларниң ағзидин чиққан сан-сефирлар, уйғурлар дияридики һәр дәриҗилик һөкүмәтләрниң 2017-йилиниң ахириға қәдәр «терорлуққа қарши туруш» вә «әсәбийликни түгитиш» тики, җүмлидин «қайта тәрбийәләш»тики нишаниға асасий җәһәттин йәткәнлики һәққидики мәлуматлар асас қилинди.

Қәшқәр вилайитидики зиярәт мисаллириға асасән биз «йезилардики аһалиниң аз дегәндиму он пирсәнти <қайта тәрбийәләш> лагерлириға қамалған, 20 пирсәнти болса йеза яки наһийәләрдики күндүзлүк\кәчлик <қайта тәрбийәләш> курслирида өгинишкә мәҗбурланған. Һәр иккисини қошқанда җәми 30 пирсәнт аһалә мушу икки типтики лагерларда» дәп кәмтәрин бир мөлчәрни оттуриға қойдуқ.

Баямқи сәккиз йезидин «қайта тәрбийәләш»кә мәҗбурлиниватқанларниң нисбитини қәшқәр вилайитиниң, шуниңдәк пүткүл тарим вадисиниң йеза-қишлақлириға вәкил характерлик қилип елиш мәнтиқигә уйғун. Чүнки хитай һөкүмитиниң мәзкур районға қаратқан қаттиқ қол сиясити уйғурлар дияриниң башқа районлириға охшимайду. Тарим вадиси аллиқачан хитай һөкүмитиниң хелила қоюқ һәрбий түс алған «үч хил күч» («терорлуқ», «диний әсәбийлик», «бөлгүнчилик») кә қарши «хәлқ уруши»дики «җәңгаһ» болуп қалған.  Хитай ахбаратлири хәвәр қилған «терорлуқ һуҗумлири»ниң көпинчиси тарим вадисида йүз бәргән. Бу районларни болса хитай һөкүмити 2009-йилидики томуз вәқәсидин башлапла «<үч хил күч>ләрниң зорийишини мунбәт тупрақ билән тәмин әткән җай» дәп елан қилған иди.

Биз пәқәт йеза нопусидикиләрнила зиярәт қилғанлиқимиз үчүн, пүтүн зеһнимизни пәқәт ашу мәлуматларғила мәркәзләштүрдуқ. Шуңа биз доклатимизға шәһәр вә наһийәләрдә тутқун қилинған вә күндүзлүк\кәчлик өгиниш курслириға қатнишишқа мәҗбурлиниватқанларни қошмидуқ. Хитай һөкүмити башқуришидики «ш у а р тәрәққият вә ислаһат комитети иқтисад тәтқиқат иниститути» елан қилған мәлуматларға асасланғанда, 2012-йили қәшқәр вилайитини өз ичигә алған һалда пүткүл тарим вадисидики аһалиниң 75 пирсәнти йеза нопуси һесаплиниду.

Сәккиз йезидики нопусниң он пирсәнти «тәрбийәләш мәркизи»гә қамалғанлиқини асас қилған йосунда һесаплисақму қәшқәр вилайитиниң өзидинла тәхминән 240 миң йеза нопусиниң, пүткүл тарим вадисидин 660 миң йеза нопусиниң «тәрбийәләш мәркәзлири»дә икәнлики айдиңлишиду. Худди шуниңдәк йеза нопусиниң 20 пирсәнти күндүзлүк яки кәчлик өгиниш курслириға қатнишишқа мәҗбурлиниватқанлиқи бойичә һесаплиғанда 2018-йилиниң оттурилирида қәшқәр вилайитиниң өзидин тәхминән 480 миң йеза нопуси, пүткүл тарим вадисидин болса 1.3 Милйон йеза нопуси мушу хилдики мәҗбурий күндүзлүк яки кәчлик өгиниш курслириға қатнишиватқан болиду. Бу мәлумат қәшқәр вилайити вә тарим вадисидики шәһәр нопуси вә башқа милләтләргә мәнсуп кишиләрни өз ичигә алмайдиған болғачқа әмилий сан бәлким буниңдинму зор болуши мумкин.

2010-Йили хитай һөкүмити елан қилған мәлуматларда қәшқәр вилайитиниң омуми нопуси төт милйонға йеқин икәнлики көрситилгән. Кейинки вақитларда  қәшқәр вилайити тәвәсидики уйғурларниң көпийиш нисбитиниң бу җайдики хитай нопусиниң көпийиш нисбитидин юқури икәнлики һөкүмәт даирилирини чөчүтүп қойған. Чүнки қәшқәр вилайити тәвәсидики уйғурлар пүткүл қәшқәр нопусиниң 80 пирсәнтидин артуқрақини тәшкил қилидиған болуп, уларниң сани үч милйон әтрапида.

Тарим вадисида қәшқәр, хотән вә ақсу вилайити болуп, қизилсу қирғиз аптоном областиниму өз ичигә алиду. 2010-Йилидики ситатискиға қариғанда тарим вадисиниң нопуси 8.9 Милйон. 2016-Йилиға кәлгәндә бу сан 11 милйонға йәткән. Буларниң 80 пирсәнти яки тәхминән 8.8 Милйони уйғур.

Иккинчи җәдвәл: 2017-Йилиниң оттурилиридин 2018-йилиниң оттурилириғичә болған мәзгилдә қәшқәр вилайити вә тарим вадисидики икки түрлүк «тәрбийәләш» лагерлириға қамалғанлар вә мәҗбурий өгинишкә қатнишиватқанларниң тәхминий сани

Тарим вадисида уйғурлар вә башқа милләтләрниң нопус нисбити юқурирақ болғачқа хитай һөкүмити пүткүл уйғур диярида иҗра қиливатқан «зиянлиқ идиологийәниң тәсирини йоқитиш» күришиниң муһим нуқтиси мушу районға мәркәзләшкән. «Шималий шинҗаң» дәп атилидиған районда уйғурларниң нопустики нисбити 24 пирсәнт болуп, пүткүл аптоном район тәвәсидики уйғурлар омуми нопусниң 48.5 Пирсәнтини тәшкил қилиду. Йәрлик мәлуматларға асасланғанда, пүткүл уйғурлар дияридики 23 милйон нопусниң (2014-йилидики мәлумат) 48.5 Пирсәнтини тәшкил қилидиған уйғурларниң омуми нопуси 11.3 Милйон. Мушу бойичә һесаплиғанда 2018-йили июн ейида уйғурларниң 30 пирсәнти яки 3.3 Милйони «қайта тәрбийәләш»кә бәнд қилинған. Йәни уларниң 10 пирсәнти яки 1.1 Милйони «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерларда қамақта, йәнә 20 пирсәнт уйғур яки 2.2 Милйон киши күндүзлүк яки кәчлик мәҗбурий меңә ююш өгинишигә қатнашмақта.

Хитай һөкүмити бәрпа қилған «әсәбийликни йоқитиш» күриши асасән тарим вадисида йолға қоюлған болғачқа биз юқурқи йәкүнни чиқарғанда толиму еһтиятчанлиқ билән иш көрдуқ. Әмма қандақла болмисун, шәһәрләр вә йезиларда һәмдә ғәрбий җәнуп тәрәпләрдики башқа районларда  уйғурлардин башқа милләтләрму «әсәбийликни йоқитиш» өгинишигә мәҗбурлиниватқан болғачқа бу омумий санни рияллиқтин чәтнигән дейишниңму асаси йоқ.

Уйғурлар дияридики мәлум бир юқури дәриҗилик әмәлдар һөкүмәт телевизийәсидә сөз қилип «шинҗаңдики уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләрниң аз дегәндиму 30 пирсәнти <қайта тәрбийәләш>кә бериши лазим» дегәнни оттуриға қойған. Хәвәрләрдә ейтилишичә, 2015-йили әдлийә назаритиниң партийә секретари җаң йүн «немә үчүн шинҗаң нопусиниң 30 пирсәнтини <қайта тәрбийәләш>кә әвәтишни тоғра дәймиз?» дегән темида сөз қилған. У шу чағда мундақ дегән:

«(Әсәбийликни) әсли бих һалитидила уҗуқтуруветиш бәкму муһим. Шуңа динй әсәбийлик билән юқумланған ашу 30 пирсәнт кишиләрни (қайта тәрбийәләшкә) әвәтиш лазим. Әгәр мушу кишиләр яхши өзгәртилсә, қалғанларни өзгәртишкә анчә җиқ күч кәтмәйду.»

Мәзкур әмәлдар бир кәнтни мисалға елиш арқилиқ уйғурлар дияридики нопусниң қанчиликини «қайта тәрбийәләш»кә әвәтиш , йәнә қанчиликигә «қаттиқ зәрбә бериш» лазимлиқини чүшәндүрүп мундақ дегән:

«Мәсилән алсақ, бир кәнттики аһалидин 70 пирсәнт (уйғур) диний әсәбийликниң тәсиригә учриған, 30 пирсәнт киши диний әсәбий идийәләр билән юқумланған. Йәнә аз сандики бир қисим кишиләр җинайәтчигә айланған. Бу 70 пирсәнт киши чоң муһитқа беқип иш көриду, шуңа уларға унчивала күчәп кетишниң һаҗити йоқ. Әмма чоң муһит өзгәрсә уларму тезла өзгириду. Әмма қалған 30 пирсәнтини болса пүтүн күчимизни топлап тәрбийәлишимиз вә өзгәртишимиз лазим. Әмма үчинчи түркүмдики кишиләргә қаттиқ зәрбә бериш лазим. Демәк, тәсиргә учриған 70 пирсәнт кишини қутқузуп қелиш, 30 пирсәнтини өзгәртиш, наһайити аз сандикилиригә қаттиқ зәрбә бериш арқилиқ бир кәнтниң муһитини паклиғили болиду.»

2018-Йилиниң бешида уйғурлар дияридики һөкүмәт әмәлдарлири «терорлуққа қарши туруш күриши»дики нишанларниң асасий җәһәттин толуқ орундалғанлиқини җакарлиған. Бу мәзмунлар хитай хәлқ қурултийиниң йиллиқ йиғинида оқуп өтүлгән «ш у а р һөкүмәтниң 2017-йиллиқ хизмәт доклати»динму йәр алған.

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт