Xitayda ghayet zor sandiki Uyghurlar we bashqa milletler mejburiy "Qayta terbiyilesh" ke duch kelmekte (3)

Muxbirimiz eziz
2018-08-09
Élxet
Pikir
Share
Print
"Xitay insan heqliri himayichiliri" teshkilatining torbétide élan qilin'ghan "Xitayda ghayet zor sandiki Uyghurlar we bashqa milletler mejburiy 'qayta terbiyilesh' ke duch kelmekte" namliq doklat. 2018-Yili 3-awghust.
"Xitay insan heqliri himayichiliri" teshkilatining torbétide élan qilin'ghan "Xitayda ghayet zor sandiki Uyghurlar we bashqa milletler mejburiy 'qayta terbiyilesh' ke duch kelmekte" namliq doklat. 2018-Yili 3-awghust.
nchrd.org

Erkin asiya radiyosi ilawisi: Tinch shekilde insan heqliri üchün küresh qilishni nishan qilghan hökümetsiz teshkilatlardin "Xitay insan heqliri himayichiliri" yéqinda neq meydan tekshürüshliri asasida birleshken döletler teshkilatigha mexsus doklat sun'ghan. Bu doklatta Uyghurlar diyaridiki "Terbiyilesh merkizi" namida mewjut boluwatqan lagérlargha qamalghan we mejburiy shekildiki öginish kurslirigha qatnishiwatqan Uyghurlarning sanining alliqachan üch milyondin éship ketkenliki sanliq melumatlar we höjjetler asasida bayan qilin'ghan. Biz bu munasiwet bilen mezkur doklatni toluq terjime qilip anglighuchilirimiz diqqitige sunduq. Doklatning mezmuni pütünley esli tékistke sadiq bolush asasida teyyarlandi.

Ikki xil "Qayta terbiye" : yighiwélish lagéri we kündüzlük\kechlik öginish kursliri

"Qayta terbiyilesh" herikiti xuddi jedwelde körsitilgendek ikki xil shekilde ijra boluwatqanliqi melum. Buning biri tutup turush lagérliri bolup, buni nahiyilik yaki sheherlik hökümetler bashquridu. Bundaq lagérlargha solan'ghanlar adette héchqandaq qanuniy tertiptin ötmeyla qolgha élin'ghanlar bolup, bu kishiler bu jaylarda qanchilik muddet solinidighanliqimu uqturulmastin qanunsiz rewishte xalighan muddetkiche qamap qoyulidu. Bezide bular mejburiy yosunda ghayib qiliwétilidu. 

Yene biri mejburiy shekildiki kündüzlük yaki kechlik "Öginish kursi" bolup, buni beziler "Ochuq lagér" depmu ataydu. Bundaq jaylarni mexsus xadimlar baqmaydighan bolup, bularni nahiyilik yaki yéziliq hökümet emeldarliri bashquridu. Bundaq öginish kurslirida mejburiy öginish qildurilidighanlar uxlash we tamaq yéyish üchün öylirige qaytishqa bolidu. Bu kishiler üchünmu mejburiy "Öginish" qilishning sürüki yoq bolup, bularning hemmisi sépi özidin heriket erkinlikini cheklesh hésablinidu.

Nahiye we yézilardiki kündüzlük yaki kechlik "Idiye özgertish" öginishlirige qatnishishqa mejburliniwatqanlar arisida öyidin bireri qolgha élin'ghanlar yaki chet'ellerge sayahetke barghanlarmu bar. Emma bu jaydiki kishilerning köpinchisi ayallar we yashinip qalghan kishiler. Gerche bu xil lagérlar heriket erkinlikini peqet qismen chekligendek körünsimu, bu xil "Öginish" lerge qatnishish mejburiy wezipidur, yene kélip bu qilmish roshen halda heq-hoquqlargha dexli-teruz qilish xaraktérini alghan.

Bu xil öginishlerge mes'ul hökümet da'iriliri öginishtiki kishilerni diniy étiqadni ret qilish, kompartiyige sadiq bolidighanliqini ipadilesh qatarliq mezmunlarni yaxshi ögenmise yaki bashqilarni pash qilishni ret qilsa ularni lagérlargha solitiwétidighanliqini éytip ularni qorqutidu.

Biz ziyaret qilghan kishiler hazir hökümet da'irilirining "Esebiylik idiyisi bar" dep qarighan yaki "Xitay dölitige sadiq emes" dep qarighan herqandaq kishini, bolupmu yash we emgek qilish iqtidarigha ége kishilerni "Terbiyilesh lagéri" gha solap qoyidighanliqini éytip berdi. 

"Yighiwélish lagér" liridiki kishilerni xorlash we qiynash hazir barghanséri ewj almaqta. Mushundaq lagérlarda köpligen kishilerning ölüp kétiwatqanliqi heqqide melumatlar otturigha chiqqan. Bu lagérlardiki tutqunlar qattiq tekshürüshtin ötidighan bolup, idiyiside "Térrorluq" yaki "Dini esebiylik" ning alametliri bayqalghan kishiler jinayi ishlar boyiche eyiblen'gen kishiler solinidighan türmilerge yollinidu. 

2017-Yili Uyghurlar diyarida kishilerni jinayi ishlar boyiche jawabkarliqqa tartish birdinla ewj aldi. Bu hal nöwette qanunsiz rewishte "Yighiwélish lagérliri" gha qamalghan bir milyonche kishining bir qismining jinayi ishlar sistémisi boyiche jawabkarliqqa tartiliwatqan bolushi mumkinlikini testiqlaydu. 2017-Yili Uyghurlar diyaridiki eyiblesh hökümnamisining omumi sani aldinqi yildikidin besh hesse ashqan.

Tewsiye étilgen xelq'ara heriketler

10- We 13-awghust künliri birleshken döletler teshkilati qarmiqidiki "Irqiy kemsitishni tügitish komitéti" (CERD) xitay hökümitining "Barliq shekillerdiki irqiy kemsitishni ayaghlashturush xelq'ara ehdinamisi" ge qaysi derijide emel qilghanliqini bahalaydu. Shuning üchün komitétinglar xitay hökümitige töwendiki mesililer boyiche bésim qilishi lazim, dep qaraymiz:

· Uyghurlar diyaridiki "Esebiylikni yoqitish" we "Qayta terbiyilesh" lagérliri üchün az sanliq milletlerni xalighanche tutqun qilishni toxtitish hemde hazir mushu lagérlarda yétiwatqan kishilerning sanini élan qilish, shuning bilen birge kündüzlük we kechlik "Qayta terbiyilesh" kurslirigha qatnawatqanlarning saninimu élan qilish؛

· Musteqil közetchilerning Uyghurlar diyarida "Qayta terbiyilesh" lagérlirini közdin kechürüshige ruxset qilish, shuningdek nöwettiki we sabiq tutqunlarni ziyaret qilishqa yol qoyush؛

· Xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush qanuni" we bashqa qanunliri, jümlidin sh u a r hökümet tüzüp chiqqan nizamlardiki az sanliq milletlerni "Esebiylikni yoqitish" yaki "Qayta terbiyilesh" ke ruxset qilishqa munasiwetlik maddilarni chiqirip tashlash؛

· "Qayta terbiyilesh" lagérliridiki qiynaq we bashqa shekillerdiki xarlash ehwallirini tekshüridighan musteqil méxanizm berpa qilish.

Buningdin bashqa démokratik ellerdiki hökümetler, jümlidin amérika, kanada, en'gliye we yawropa ittipaqigha eza döletler "Yer shari magnétskiy qanuni" qatarliq mewjut insan heqliri qoralliridin paydilinip, Uyghurlar diyaridiki Uyghurlar we bashqa milletlerni nishan qilghan irqchiliq xaraktéridiki zor kölemlik qanunsiz qamaqqa jawabkar yuqiri derijilik xitay emeldarlirini jazagha tartishi lazim.

Nöwettiki weziyetning arqa körünüshi

Xitay hökümitining Uyghurlar diyaridiki az sanliq milletlerge, bolupmu Uyghurlargha qanun, siyaset we bashqa sahelerde zulum qilishi hemde irqiy kemsitish boyiche mu'amile qilishi 2009-yilidin buyan bekla éghirlashti. Xitay hökümiti 2009-yilidiki "Ürümchi weqesi", 2015-yilidiki milliy toqunush we anda-sanda bolup qalghan térrorluq heriketlirige qayturulghan inkas süpitide Uyghurlar diyaridiki az sanliq milletlerni sistémiliq zulum we köp qirliq irqiy kemsitishning nishani qiliwaldi.

Buning üchün xitay hökümiti herbiyleshken bixeterlik tedbirliri, tajawuzchiliq xaraktéridiki siyasetler we "Chong melumat analizi" tedbiqlan'ghan pütkül jama'etni nazaret qilish méxanizmini yolgha qoydi؛ milyonlighan kishiler "Qayta terbiyilesh" ke mejburlandi؛ shuning bilen birge milliy til, medeniyet we diniy étiqad zor kölemde cheklendi. Xitay da'iriliri "Térrorluqqa, esebiylikke we bölgünchilikke qarshi turush" namida Uyghurlar diyaridiki az sanliq milletlerni qattiq kontrolluq, éghir jaza we irqiy kemsitishke mehkum qildi.

Irqiy kemsitish bilen liq tolghan bu bir qatar bixeterlik tedbirliri yuqiridin buyruq sheklide töwen'ge yétip kelmekte. Xitay kompartiyisining bash sékrétari, xitay re'isi shi jinping 2014-yili mayda memliket boyiche térrorluqqa qarshi küreshni qanat yayduridighanliqini, bu küreshning muhim nuqtisi xitayning gherbiy qismi bolidighanliqini jakarlighan. Shi jinping shu chaghda xitay hökümitining "Mis we tömürdin mustehkem qorghan berpa qilip, asmanda tor yerde qapqan qurushi" lazimliqini, buning üchün "Zor kölemlik nazaret we zor kölemlik idare qilish méxanizmi arqiliq saqchilar qoshunining kütülmigen ehwallargha teyyarlinish ehwalini zor derijide ashurush" zörürlükini, mushular arqiliq "Zorluq we térrorluq heriketlirige qarshi rehimsizlik bilen küresh qilish" ni tekitligen. 

Uyghurlar diyaridiki muqimliq we döletning biwasite kontrolluqi shi jinping yolgha qoyghan "Bir belwagh bir yol" qurulushining muweppeqiyetlik bolushida achquchluq rol oynaydu. Chünki Uyghurlar diyari xitay hökümitining ottura asiya we jenubiy asiya, shuningdek yawropa we ottura sherq rayonliri bilen soda we meblegh munasiwitide eng asasliq quruqluq yoli hésablinidu. Uyghurlar diyarida 2009-yilidin bashlapla otturigha chiqishqa bashlighan hemme yaqqa kéngiyiwatqan bixeterlik hul mu'esselirini berpa qilish qurulushi 2016-yili shi jinping chén chu'en'goni bu rayondiki partkomning sékrétarliqigha teyinligendin kéyin ghayet zor sür'ette tézleshti.

(Tügidi)

Pikirler (1)
Share

Isimsiz oqurmen

Bügünki muhim xewerler:

Eljezire qanili:

https://www.aljazeera.com/news/2018/08/million-muslim-uighurs-held-secret-china-camps-panel-180810185817270.html

B b s qanili :

https://www.bbc.co.uk/programmes/w172w258l8t4q3x

B b s qanili 2-maqale:

https://www.bbc.com/news/world-asia-china-45147972?ocid=socialflow_twitter

Roytis agintiliqi:

https://www.reuters.com/article/us-china-rights-un/u-n-says-it-has-credible-reports-that-china-holds-million-uighurs-in-secret-camps-idUSKBN1KV1SU


https://www.theglobeandmail.com/world/article-un-committee-accuses-china-of-turning-uyghur-dominated-region-into-no/


http://inbeijing.se/bulletin/2018/08/10/protester-nar-kinas-kampaj-mot-islam-sprider-sig-till-fler-provinser/


https://www.washingtonpost.com/

Aug 10, 2018 05:16 PM

Toluq bet